Powrót
Pomniki historii

Pomnik historii to jedna z pięciu form ochrony zabytków wymienionych w ustawie z dnia 23 lipca 2003r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Terminem tym określa się zabytek nieruchomy o szczególnym znaczeniu dla kultury. Rangę pomnika historii podkreśla fakt, że jest on ustanawiany rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu. W treści prezydenckiego rozporządzenia określa się cechy zabytku świadczące o jego szczególnej wartości, precyzyjnie wyznacza  jego granice i zamieszcza schematyczną mapę z lokalizacją i granicami obiektu.

Pomniki historii, oprócz znaczenia dla polskiego dziedzictwa kulturalnego, powinny wyróżniać się m.in. znaczeniem ponadregionalnym, dużymi wartościami historycznymi, naukowymi i artystycznymi, być utrwalone w świadomości społecznej i stanowić źródło inspiracji dla kolejnych pokoleń. Do tego prestiżowego grona mogą dołączać krajobrazy kulturowe, układy urbanistyczne lub ruralistyczne, dzieła architektury i budownictwa oraz ich zespoły, dzieła budownictwa obronnego, zabytki techniki, parki i ogrody, cmentarze, miejsca upamiętniające wydarzenia historyczne bądź związane z działalnością wybitnych osobistości lub instytucji oraz zabytki archeologiczne.

Pomniki historii ustanawiane są od 1994 r. Lista najcenniejszych obiektów sukcesywnie powiększa się, coraz pełniej odzwierciedlając bogactwo form i różnorodność polskich zabytków.

Procedura

Zgodnie z przepisami ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Prezydent RP, na wniosek ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, w drodze rozporządzenia, uznaje za pomnik historii zabytek nieruchomy wpisany do rejestru lub park kulturowy o szczególnej wartości dla kultury (art. 15.1). Minister składa taki wniosek po uzyskaniu opinii Rady Ochrony Zabytków (art.15.2). Procedurę i kryteria wyboru pomników historii dookreśla dokument: Kryteria i procedury uznawania obiektu za Pomnik Historii, przyjęty i zarekomendowany do stosowania w 2005 r. przez Radę Ochrony Zabytków, który zawiera również wzór dokumentacji zgłoszenia.

Procedurę uznawania za pomnik historii prowadzi Narodowy Instytut Dziedzictwa w imieniu Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu. Do NID spływają pisma wnioskowe i dokumentacje oraz opinie Wojewódzkich Konserwatorów Zabytków dotyczące danych wniosków. NID poddaje zgłoszenia szczegółowej analizie formalnej i merytorycznej oraz wizytuje kandydujący zabytek w celu zapoznania się z jego obecnym stanem zachowania, sposobem utrzymania, użytkowania itp. Konkluzje w postaci opinii co do zasadności propozycji uznania obiektu za pomnik historii przekazywane są pod obrady działającej przy Ministrze Rady Ochrony Zabytków. Członkowie Rady podczas posiedzeń dyskutują nad poszczególnymi kandydaturami i głosują za lub przeciw udzieleniu im swojej rekomendacji. Po uzyskaniu rekomendacji Rady, Minister występuje do Prezydenta RP o uznanie danego zabytku za pomnik historii, natomiast NID opracowuje projekt rozporządzenia wraz z uzasadnieniem i załącznikiem graficznym, który przekazywany jest Kancelarii Prezydenta RP za pośrednictwem MKDNiS. Jeśli wniosek Ministra uzyska akceptację, procedurę zamyka podpisanie rozporządzenia przez Prezydenta RP i publikacja dokumentu w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.

Do pobrania:

Kryteria wyboru

Procedury wyboru

Wzór dokumentacji zgłoszenia

 

Identyfikacja wizualna pomników historii

Pomniki historii posiadają własne logo wraz z Księgą Znaku. Logo we wszystkich dopuszczalnych wersjach wraz z Księgą Znaku jest własnością NID, który posiada prawa autorskie do jego wykorzystywania.

Logo powinno być stosowane przez właścicieli, zarządców i opiekunów pomników historii. Można je wykorzystać do oznaczenia obiektu w terenie oraz we wszelkich publikacjach tradycyjnych i internetowych mających na celu popularyzację zabytku o najwyższej randze w kraju. Znak graficzny ma za zadanie przybliżyć społeczeństwu pojęcie pomnika historii i wzmożyć zainteresowanie oznaczonymi tym znakiem obiektami.

Narodowy Instytut Dziedzictwa przekazuje bezpłatnie logo pomników historii, z zastrzeżeniem jego użytkowania zgodnie z Księgą Znaku (Logo manual), która określa warunki korzystania z logo, jego konstrukcję, pola ochrony, dopuszczalne wersje kolorystyczne jak również wzór tablic, służących do oznakowania obiektów uznanych przez Prezydenta RP za pomnik historii.

Mamy nadzieję, że przekazany Państwu znak graficzny okaże się przydatnym narzędziem w dobrym zarządzaniu najcenniejszymi dla polskiej kultury zabytkami.

Do pobrania:

Księga znaku „Pomnik historii”

Logo „Pomnik historii”

Aktualny spis pomników historii

Obecnie za pomniki historii uznano 114 zabytków*:

  1. Białystok – zespół kościoła pw. Chrystusa Króla i św. Rocha
  2. Biskupin – rezerwat archeologiczny
  3. Bochnia – kopalnia soli
  4. Bohoniki i Kruszyniany – meczety i mizary
  5. Bóbrka – najstarsza kopalnia ropy naftowej
  6. Brzeg – Zamek Piastów Śląskich z renesansową bramą i kaplicą zamkową pod wezwaniem św. Jadwigi – nekropolią Piastów
  7. Chełmno – stare miasto
  8. Ciechocinek – Zespół tężni i warzelni soli wraz z parkami Tężniowym i Zdrojowym
  9. Czerwińsk nad Wisłą – dawne opactwo Kanoników Regularnych
  10. Częstochowa – Jasna Góra, zespół klasztoru oo. Paulinów
  11. Dobrzyca – zespół pałacowo-parkowy
  12. Duszniki Zdrój – młyn papierniczy
  13. Frombork – zespół katedralny
  14. Gdańsk – miasto w zasięgu obwarowań z XVII wieku
  15. Gdańsk – pole bitwy na Westerplatte
  16. Gdańsk – Stocznia Gdańska, miejsce narodzin Solidarności
  17. Gdańsk – Twierdza Wisłoujście
  18. Gdańsk – Zespół pocystersko-katedralny w Gdańsku Oliwie
  19. Gdynia – historyczny układ urbanistyczny śródmieścia
  20. Gliwice – radiostacja
  21. Gniezno – katedra pw. Wniebowzięcia NMP i św. Wojciecha
  22. Gostyń – Głogówko zespół klasztorny Kongregacji Oratorium św. Filipa Neri
  23. Gościkowo-Paradyż – Pocysterski zespół klasztorny
  24. Góra Św. Anny – komponowany krajobraz kulturowo-przyrodniczy
  25. Grudziądz – Zespół zabytkowych spichlerzy wraz z panoramą od strony Wisły
  26. Grunwald – Pole Bitwy
  27. Janów Podlaski – Stadnina koni
  28. Jawor – kościół ewangelicko-augsburski pw. Ducha Świętego zwany kościołem Pokoju
  29. Kalwaria Zebrzydowska – krajobrazowy zespół manierystycznego parku pielgrzymkowego
  30. Kamień Pomorski – zespół katedralny
  31. Kanał Augustowski – droga wodna
  32. Kanał Elbląski
  33. Katowice – Gmach Województwa i Sejmu Śląskiego oraz zespół katedralny
  34. Katowice – osiedle robotnicze Nikiszowiec
  35. Kazimierz Dolny
  36. Kielce – Dawny pałac biskupów i katedra
  37. Klępsk – kościół pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny
  38. Kołbacz – założenie dawnego klasztoru cystersów
  39. Koszuty – zespół dworsko-parkowy
  40. Kotlina Jeleniogórska – pałace i parki krajobrazowe Kotliny Jeleniogórskiej
  41. Kozłówka – zespół pałacowo-parkowy
  42. Kórnik – zespół zamkowo-parkowy wraz z kościołem parafialnym – nekropolią właścicieli
  43. Kraków – historyczny zespół miasta
  44. Kraków – Kopiec Kościuszki z otoczeniem
  45. Krasiczyn – zespół zamkowo-parkowy
  46. Krzemionki k. Ostrowca Świętokrzyskiego – kopalnie krzemienia z okresu neolitu
  47. Krzeszów – zespół dawnego opactwa cystersów
  48. Kwidzyn – zespół katedralno-zamkowy
  49. Ląd – zespół dawnego opactwa cysterskiego w Lądzie nad Wartą
  50. Legnickie Pole – pobenedyktyński zespół klasztorny
  51. Leżajsk – zespół klasztorny oo. bernardynów
  52. Lidzbark Warmiński  – zamek biskupów warmińskich
  53. Lubiń – zespół opactwa benedyktynów
  54. Lublin – historyczny zespół architektoniczno-urbanistyczny
  55. Łańcut – zespół zamkowo-parkowy
  56. Łęknica – Park Mużakowski, park w stylu krajobrazowym
  57. Łódź – wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego
  58. Łowicz – Bazylika Katedralna (dawna Kolegiata Prymasowska) pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny
  59. Malbork – zespół zamku krzyżackiego
  60. Nieborów i Arkadia – Zespół pałacowo ogrodowy i ogród sentymentalno-romantyczny
  61. Nowy Wiśnicz – zespół architektoniczno-krajobrazowy
  62. Nysa – zespół kościoła farnego pod wezwaniem św. Jakuba Starszego Apostoła i św. Agnieszki Dziewicy i Męczennicy
  63. Oblęgorek – pałacyk Henryka Sienkiewicza wraz z zabytkowym parkiem i aleją lipową
  64. Olesno – kościół odpustowy pod wezwaniem św. Anny
  65. Orawka – kościół pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela
  66. Ostrów Lednicki
  67. Ozimek – żelazny łańcuchowy most wiszący na rzece Mała Panew
  68. Paczków – zespół staromiejski ze średniowiecznym systemem fortyfikacji
  69. Pelplin – zespół pocystersko-katedralny
  70. Płock – Wzgórze Tumskie
  71. Poznań – historyczny zespół miasta
  72. Przemyśl – Twierdza Przemyśl
  73. Przemyśl – zespół staromiejski
  74. Pszczyna – zespół zamkowo-parkowy
  75. Puławy – zespół pałacowo-parkowy
  76. Pułtusk – kolegiata pod wezwaniem Zwiastowania Najświętszej Maryi Pannie
  77. Racławice – teren historycznej Bitwy Racławickiej
  78. Radruż – Zespół cerkiewny
  79. Rogalin – zespół pałacowo-parkowy z obszarem dawnego majątku ziemskiego
  80. Rydzyna – założenie rezydencjonalno-urbanistyczne
  81. Rytwiany – pokamedulski zespół klasztorny Pustelnia Złotego Lasu
  82. Sandomierz – Historyczny zespół architektoniczno-krajobrazowy
  83. Srebrna Góra – Twierdza Srebrnogórska, nowożytna warownia górska z XVIII wieku
  84. Staniątki – opactwo św. Wojciecha Mniszek Benedyktynek
  85. Stargard – zespół kościoła pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny Królowej Świata oraz średniowieczne mury obronne miasta
  86. Stary Sącz – zespół staromiejski wraz z klasztorem Sióstr Klarysek
  87. Strzegom – kościół pod wezwaniem św. św. Apostołów Piotra i Pawła
  88. Strzelno – zespół dawnego klasztoru Norbertanek
  89. Sulejów – zespół opactwa cystersów
  90. Sulejówek – Milusin, zespół domu Marszałka Józefa Piłsudskiego
  91. Świdnica – katedra pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika i św. Wacława Męczennika
  92. Świdnica – zespół kościoła ewangelicko-augsburskiego pw. Świętej Trójcy
  93. Święta Lipka – sanktuarium pielgrzymkowe
  94. Święty Krzyż – pobenedyktyński zespół klasztorny oraz przedchrześcijańskie obwałowania kamienne na Łysej Górze
  95. Szalowa – kościół parafialny św. Michała Archanioła
  96. Tarnowskie Góry – podziemia zabytkowej kopalni rud srebronośnych oraz sztolni „Czarnego Pstrąga”
  97. Toruń – Stare i Nowe Miasto
  98. Trzebnica – zespół dawnego opactwa cysterek
  99. Tykocin – historyczny zespół miasta
  100. Tyniec – zespół opactwa benedyktynów
  101. Ujazd – ruiny zamku Krzyżtopór
  102. Wąchock – zespół opactwa cystersów
  103. Warszawa – historyczny zespół miasta z Traktem Królewskim i Wilanowem
  104. Warszawa – Zespół Stacji Filtrów Williama Lindleya
  105. Warszawa – zespół zabytkowych cmentarzy wyznaniowych na Powązkach
  106. Wieliczka – kopalnia soli
  107. Wiślica – zespół kolegiaty pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny wraz z reliktami kościoła pod wezwaniem św. Mikołaja oraz grodzisko
  108. Włocławek – katedra pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny
  109. Wrocław – zespół historycznego centrum
  110. Wrocław – Hala Stulecia
  111. Zabrze – zespół zabytkowych kopalni węgla kamiennego
  112. Zamość – historyczny zespół miasta w zasięgu obwarowań XIX wieku
  113. Żagań – poaugustiański zespół klasztorny
  114. Żyrardów – XIX-wieczna Osada Fabryczna

Subskrybuj newsletter NID

Zapisz się do naszego newslettera i otrzymuj najświeższe informację ze świata kultury.

Księgarnia NID

Sprawdź nasze produkty w księgarni. Zamawiaj bez wychodzenia z domu już teraz!

Platforma szkoleniowa

Zapisz się na naszą platformę e-szkoleniową i dowiedz się jak zarządzać dziedzictwem i wykorzystać jego potencjał.

Skip to content