1 marca obchodzimy Narodowy Dzień Pamięci o „Żołnierzach Wyklętych”. Wśród wielu zadań realizowanych przez pracowników Narodowego Instytutu Dziedzictwa w całej Polsce, znajduje się także ocena stanu zachowania zabytkowych budynków związanych z martyrologią „Żołnierzy Wyklętych”.
12 stycznia 2026 r. decyzja Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków o wpisaniu do rejestru zabytków korytarza piwnicznego w dawnej oficynie przy ul. Chopina 18a w Lublinie stała się ostateczna. Budynek pochodzi z 1937 r. Z opinii przygotowanej, na wniosek konserwatora, przez Oddział Terenowy NID w Lublinie wynika, że korytarz ma wartość zabytkową. Jest on świadectwem represji komunistycznych wobec żołnierzy podziemia niepodległościowego.
fot. dr Dominik Szulc/NID
Od 1944 roku do końca lat 60. XX w. budynek, wzniesiony w stylu modernizmu okrętowego, był kolejno siedzibą: sowieckiego NKWD, Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego oraz Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej w Lublinie. Zachowane na ścianach piwnicznego korytarza napisy wskazują, że miejsce to pełniło funkcję aresztu śledczego. Większość inskrypcji pochodzi z lat 1945–1948, czyli z okresu tzw. referendum ludowego z 1946 r. („3 razy TAK”) oraz największej amnestii z 1947 r., ogłoszonej przez władze komunistyczne wobec żołnierzy podziemia niepodległościowego. W tym czasie nasiliły się aresztowania osób sprzeciwiających się referendum oraz żołnierzy antykomunistycznego podziemia, którzy zdecydowali się ujawnić.
fot. dr Dominik Szulc/NID
Do rejestru zabytków wpisano również czworo drzwi prowadzących do dawnych cel aresztu, których obudowa i sposób konstrukcji wskazują, że stanowią oryginalny wystrój piwniczny i pozostają reliktem działającego tu niegdyś miejsca odosobnienia.
fot. dr Dominik Szulc/NID
Wnioskodawcą w sprawie wpisania piwnic budynku przy ul. Chopina 18a do rejestru zabytków była Fundacja im. Kazimierza Wielkiego w Lublinie. We wrześniu 2025 r. Oddział Terenowy NID w Lublinie zorganizował w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa spacer historyczny śladem budynków użytkowanych w XX w. przy ul. Chopina przez okupanta niemieckiego i komunistyczne organy bezpieczeństwa.
fot. dr Dominik Szulc/NID