W dniach 1–2 lipca 2025 roku odbyło się posiedzenie jury konkursu „Zabytek Zadbany”, prowadzonego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Generalnego Konserwatora Zabytków. Spośród 67 zgłoszonych obiektów wyróżniono 22 zabytki. Warto podkreślić, że w tym roku konkurs obchodzi swoje 50-lecie, co dodatkowo czyni to wydarzenie wyjątkowym.
„Zabytek Zadbany” to ogólnopolski konkurs Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Generalnego Konserwatora Zabytków, którego procedurę organizacyjną prowadzi Narodowy Instytut Dziedzictwa. Jego głównym celem jest promocja i upowszechnianie najlepszych prac konserwatorskich, budowlanych, rewitalizacyjnych i adaptacyjnych zrealizowanych zgodnie z najważniejszymi standardami badawczymi oraz wykonawczymi. Konkurs rozstrzygany jest corocznie od 50 lat. O miano laureatów oraz wyróżnionych ubiegać się mogą właściciele i zarządcy zabytkowych nieruchomości, którzy wzorowo oraz konsekwentnie prowadzą działania – badawcze, rewitalizacyjne, konserwatorskie i budowlane.
Jury obradowało w składzie:
- prof. dr hab. inż. arch. Małgorzata Rozbicka (przewodnicząca jury)
- prof. dr hab. inż. Jerzy Jasieńko (zastępca przewodniczącego)
- dr Małgorzata Gwiazdowska
- Marlena Happach (dyrektorka Narodowego Instytutu Dziedzictwa)
- dr hab. Miron Urbaniak
Do oceny jury przedstawiono 67 zgłoszeń formalnych w następujących kategoriach:
- Kategoria specjalna: właściwe użytkowanie i stała opieka nad zabytkiem
(7 zgłoszeń) - Utrwalenie wartości zabytkowej obiektu (15 zgłoszeń)
- Rewaloryzacja przestrzeni kulturowej i krajobrazu (9 zgłoszeń)
- Adaptacja obiektów zabytkowych (25 zgłoszeń)
- Architektura i budownictwo drewniane (6 zgłoszeń)
- Zabytki techniki (2 zgłoszenia)
- Zabytek dostępny (3 zgłoszenia)
Zgodnie z regulaminem konkursu Jury dokonało zmian kategorii dla części zgłoszonych obiektów. Zabytki nagrodzone i wyróżnione zostały wyłonione w głosowaniu.
Kategoria specjalna właściwego użytkowania i stałej opieki nad zabytkiem
Nagrody
1. Kościół Świętego Jana – Centrum św. Jana w Gdańsku, woj. pomorskie
Nagroda
dla
Nadbałtyckiego Centrum Kultury w Gdańsku
Kościół Świętego Jana – obecne Centrum Świętego Jana – to jedna z najcenniejszych i najbardziej monumentalnych gdańskich świątyń. Obecna forma architektoniczna z trójnawowym, halowym korpusem oraz prezbiterium pochodzi z II połowy XV w., wyposażenie wnętrza to głównie obiekty nowożytne. Kościół został zniszczony w marcu 1945 roku (wyposażenie ewakuowano wcześniej), po wojnie został doraźnie zabezpieczony. Kompleksowe prace konserwatorskie i rewaloryzacyjne rozpoczęły się w 1995 roku. Kościół łączy obecnie przeznaczenie sakralne i rozbudowane funkcje kulturalne.
2. Dom Urodzenia Fryderyka Chopina i Park w Żelazowej Woli, woj. mazowieckie
Nagroda
dla
Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina
Dom Urodzenia Fryderyka Chopina i Park w Żelazowej Woli to miejsce upamiętniające jednego z najwybitniejszych kompozytorów w historii muzyki. Obiekt obejmuje oficynę dworską, w której 1 marca 1810 r. urodził się Fryderyk Chopin. W latach 30. XX wieku oficynie nadano formę szlacheckiego dworu i założono wokół modernistyczny park według projektu wybitnego architekta krajobrazu międzywojnia, Franciszka Krzywdy-Polkowskiego. Zespół w Żelazowej Woli jest placówką muzealną, centrum edukacji i kultury muzycznej.
Kategoria utrwalenia wartości zabytkowej obiektu
Nagrody
1. Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i zespół poklasztorny w Żaganiu, woj. lubuskie
Nagroda
dla
Parafii Rzymskokatolickiej Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Żaganiu
Kanonicy regularni św. Augustyna zostali przeniesieni do Żagania z pobliskiego Nowogrodu Bobrzańskiego przez księcia Przemka w 1284 roku. Początki zespołu wiążą się z przejętym przez zakon żagańskim kościołem farnym. Główna bryła obecnej pseudobazyliki z wieżą w narożu korpusu i z prosto zamkniętym prezbiterium jest gotycka. W 1602 roku przed fasadą dostawiono renesansowy krużganek, po pożarze w 1730 roku przekształcono okna kościoła i wprowadzono wyposażenie barokowe. Do kościoła przylega budynek klasztoru. Na szczególną uwagę zasługuje w nim biblioteka klasztorna z freskami autorstwa Georga Wilhelma Neunhertza w skrzydle wschodnim i wzbogacony barokowym wystrojem hol opacki w skrzydle północnym.
2. Kościół parafialny Przemienienia Pańskiego w Iławie, woj. warmińsko-mazurskie
Nagroda
dla
Parafii Rzymskokatolickiej Przemienienia Pańskiego w Iławie
Gotycka fara w Iławie została zbudowana w XIV wieku. Świątynię usytuowano w najwyższym punkcie miasta i sprzężono z przebiegającym w sąsiedztwie murem miejskim, co sugeruje jej funkcje obronne. Po sekularyzacji ziem zakonu krzyżackiego kościół przeszedł w ręce protestantów. W 1550 od strony północnej prezbiterium dobudowano wieżę. Świątynię wielokrotnie remontowano, w 1904 roku rozbudowano o obszerna kruchtę zachodnią. Po 1945 kościół stał się ponownie świątynią rzymskokatolicką.
Wyróżnienia
1. Spichlerz chłopski w Raciborzu-Sudole, woj. śląskie
Wyróżnienie
dla
Miasta Racibórz
Spichlerz chłopski w Sudole, historycznej wsi, a obecnej dzielnicy Raciborza, jest jednym z ostatnich zachowanych tego typu obiektów, charakterystycznych dla południowej części historycznego Górnego Śląska. Wzniesiono go w 1821 roku. W odróżnieniu od innych, nie został ulokowany w obrębie zagrody, lecz na nawsiu (tzw. społku), czyli na środkowym placu wsi, najprawdopodobniej w związku z przeznaczeniem dla kilku gospodarzy.
2. Kaplica myśliwska Świętego Huberta w Rzeszowie-Miłocinie, woj. podkarpackie
Wyróżnienie
dla
Parafii Rzymskokatolickiej Świętego Huberta w Rzeszowie
Kaplicę Świętego Huberta ufundował książę Jerzy Ignacy Lubomirski jako wotum dziękczynne za ocalenie z wypadku podczas polowania. Miłocin – ulubione miejsce polowań księcia – był wówczas przysiółkiem, dziś jest dzielnicą Rzeszowa. Prace przy budowie kaplicy trwały w latach 1741-1745. Nadzór nad ich przebiegiem powierzono Karolowi Widemannowi, który przygotowując projekt najprawdopodobniej inspirował się dziełami Tylmana z Gameren, w szczególności nawiązując w formie do kościoła Sakramentek w Warszawie.
Kategoria rewaloryzacji przestrzeni kulturowej i krajobrazu (w tym założenia dworskie i pałacowe)
Nagrody
1. Ogrody w kompleksie pałacowo-ogrodowym w Kamieńcu Ząbkowickim, woj. dolnośląskie
Nagroda
dla
Gminy Kamieniec Ząbkowicki
Pałac w Kamieńcu Ząbkowickim wzniesiono wg projektu Karla Friedricha Schinkla dla księcia Albrechta Pruskiego i jego żony księżniczki Marianny Orańskiej, inicjatorki budowy rezydencji. Równocześnie z położeniem w 1838 roku kamienia węgielnego rozpoczęto formowanie rozległego parku krajobrazowego ze zwierzyńcem. W 1859 roku rozpoczęto budowę wielopoziomowych tarasów ogrodowych z licznym elementami architektury ogrodowej i układem wodnym basenów i fontann. Całość prac zakończono w 1872 roku.
2. Zespół dworsko-parkowy w Michałowicach, woj. małopolskie
Nagroda
dla
Moniki Biernackiej-Lorenz i Jacka Lorenza
Budowa dworu w Michałowicach, według projektu architekta Teodora Talowskiego, została zakończona przez rodzinę Dąbrowskich w 1897 roku. W sierpniu 1914 roku, bezpośrednio po obaleniu słupów granicznych w Michałowicach Tadeusz Dąbrowski gościł tu żołnierzy I Kompanii Kadrowej Strzelców Józefa Piłsudskiego. Majątek wraz z dworem został po 1945 roku upaństwowiony, po pożarze w 1979 dwór popadał w ruinę. W 1985 roku dwór został zakupiony przez obecnych właścicieli prywatnych.
Wyróżnienia
1. Założenie parkowe w Pokoju, woj. opolskie
Wyróżnienie
dla
Gminy Pokój
Założenie parkowe w Pokoju to element późnobarokowego, koncentrycznego układu miejscowości, wyjątkowego w skali kraju. W centrum znajduje się okrągły plac (dawniej z pałacem), z którego wychodzą promieniście dawne aleje (dziś główne ulice w miejscowości), tworzące charakterystyczny podział na kliny. Na terenie jednego z nich założono ogród francuski i mały park angielski. W kolejnych latach program parku został rozwinięty i objął dalej położone tereny leśne.
2. Brama Lwowska Stara w Zamościu, woj. lubelskie
Wyróżnienie
dla
Miasta Zamość
Brama Lwowska Stara to jedna z trzech pierwotnych bram miejskich Zamościa. Została zbudowana według projektu włoskiego architekta Bernarda Moranda, uzyskując arkadowy przejazd oraz manierystyczną kamienną fasadę. W 1818 roku w wyniku modernizacji twierdzy w czasach Królestwa Polskiego bramę zamurowano i zamieniono na kazamatę. W 1937 roku dzięki Janowi Zachwatowiczowi rozebrano wtórne zabudowy osłaniające bramę i ponownie otwarto przejście.
Kategoria adaptacji obiektów zabytkowych
Nagrody
1. Pawilon wystawowy Hala Betonowa – Betonhaus – w Poznaniu, woj. wielkopolskie
Nagroda
dla
Betonhaus Spółki z o.o.
Budynek Hali Betonowej tzw. Betonhaus powstał jako pawilon wystawowy na Wschodnioniemiecką Wystawę Przemysłu, Rzemiosła i Rolnictwa w 1911 roku. Zaprojektowany przez architektów Klotha i Schneidera należy do pionierskich budowli wykonanych w nowatorskiej technologii z żelbetonu. W 1930 roku budynek został przekształcony na sale gimnastyczne dla Uniwersytetu Poznańskiego. Do 2013 roku użytkowany był przez AWF.
2. Dawne Niemieckie Gimnazjum Reformowane, obecnie siedziba Sądu Apelacyjnego w Łodzi, woj. łódzkie
Nagroda
dla
Sądu Apelacyjnego w Łodzi
Budynek szkolny został wzniesiony w latach 1909-1910 według projektu berlińskiego architekta Ottona Herrnringa. Łączy cechy secesji i wczesnego modernizmu. Gimnazjum funkcjonowało do 1945 roku. Po II wojnie światowej mieściła się tu Centralna Szkoła Partyjna PPR (od 1948 PZPR). W latach kolejnych – liceum ogólnokształcące i jednostki Uniwersytetu Łódzkiego. W roku 1981 budynek był głównym miejscem strajku studentów uczelni łódzkich.
Wyróżnienia
1. Zespół osiedla Kolonia Zgorzelec w Bytomiu, woj. śląskie
Wyróżnienie
dla
Bytomskich Mieszkań – jednostki budżetowej Gminy Bytom
Kolonia Zgorzelec w Bytomiu została wybudowana w latach 1897-1901 dla pracowników huty żelaza funkcjonującej pod nazwą Huta Hubertus, a następnie Huta Zygmunt, należącej do rodu Tiele-Winclerów. Budynki mieszkalne zostały rozlokowane wzdłuż drogi prowadzącej z Bytomia do Świętochłowic, tworząc zabudowę kolonii robotniczej – rozwiązania charakterystycznego dla przemysłowego Śląska.
2. Budynek zwany Poniatówką w Piasecznie, woj. mazowieckie
Wyróżnienie
dla
Miasta i Gminy Piaseczno
Około 1790 roku na piwnicach wcześniejszego budynku nadbudowano dwór Franciszka Ryxa, kamerdynera króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Zwyczajową nazwę „Poniatówki” wiąże się z ustnymi przekazami o częstych wizytach księcia Józefa Poniatowskiego. W XIX wieku „Poniatówka” zmieniała właścicieli, aż do roku 1891, gdy budynek kupiła i przebudowała na żeński internat hrabina Cecylia Plater-Zyberk. Wówczas budynek uzyskał obecną, niesymetryczną nadbudowę i ganki.
Kategoria architektury i budownictwa drewnianego
Nagrody
1. Kościół filialny Świętego Sebastiana w Kosinie, woj. podkarpackie
Nagroda
dla
Parafii Rzymskokatolickiej Świętego Stanisława Biskupa i Męczennika w Kosinie
Drewniany kościół Świętych Męczenników Fabiana i Sebastiana w Kosinie został wzniesiony w konstrukcji zrębowej w 3 dekadzie XVIII wieku, jako jednonawowy, z dachem dwuspadowym, którego połać przedłużona była nad zakrystię. Przed 1763 rokiem dobudowano kruchtę od zachodniej strony świątyni.
2. Kościół parafialny Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej
w Oporowie, woj. wielkopolskie
Nagroda
dla
Parafii Rzymskokatolickiej Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej w Oporowie
Kościół został wzniesiony w latach 1640-1644 z fundacji Jana Smigielskiego. Na początku XIX wieku dobudowano do bryły głównej wieżę oraz kruchtę przy ścianie północnej. Budowla ma konstrukcję zdwojoną, wewnętrzną zrębową, zewnętrzną – szkieletową z otynkowanym wypełnieniem ceglanym.
3. Willa zwana Domem „Zośki” w Piasecznie, woj. mazowieckie
Wyróżnienie
dla
Miasta i Gminy Piaseczno
Nieduży dom letniskowy – drewniana willa – został wzniesiony na terenach pod Piasecznem, które w latach 20. XX wieku przeznaczono na parcelację i letniska dla mieszkańców Warszawy. Na obszarach letnisk planowano całościowo układy przestrzenne i warunki dla form wznoszonej zabudowy i dbano o zachowanie walorów przyrodniczych terenu. Letniska, połączone w miejscowość nazwaną Zalesie Dolne, cieszyły się dużą popularnością, także wśród przedstawicieli środowisk artystycznych, naukowych, urzędniczych. Dużą działkę posiadał tu m.in. Józef Radwan, minister reform rolnych w II Rzeczypospolitej, który wybudował na niej dwa domy według projektu architekta Karola Sicińskiego. W 1929 roku jeden z domów letniskowych kupił prof. Józef Zawadzki, chemik, profesor i późniejszy rektor Politechniki Warszawskiej. Willa pozostawała własnością rodziny Zawadzkich do 1981 roku. Po tym czasie właściciele budynku zmieniali się. Od 2007 roku willa pozostawała opuszczona. W 2017 roku przeszła na własność gminy Piaseczno.
4. Wieża – suszarnia węży strażackich w Przyrowie, woj. śląskie
Wyróżnienie
dla
Ochotniczej Straży Pożarnej w Przyrowie
Wieża strażacka w Przyrowie została wybudowana w latach 1949-1950 w sąsiedztwie budynku Urzędu Miasta, będącego również siedzibą OSP w Przyrowie. Obiekt wzniesiony w konstrukcji słupowo-ryglowej z zastrzałami, z zewnątrz szalowany deskami, nakryto czterospadowym dachem zwieńczonym metalową chorągiewką z datą „1950”.
Kategoria zabytków techniki (w tym budownictwo przemysłowe i inżynieryjne)
Nagrody
1. Budynek dawnej parowozowni wachlarzowej z warsztatami – Muzeum Kolejnictwa na Śląsku
w Jaworzynie Śląskiej, woj. dolnośląskie
Nagroda
dla
Fundacji Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego Śląska
Muzeum Kolejnictwa na Śląsku mieści się w zespole zabudowań parowozowni wachlarzowej z warsztatami wraz z przyległą historyczną infrastrukturą kolejową. 19-stanowiskowa hala parowozowni wachlarzowej z 1909 roku, z układem torowym i sprawną obrotnicą kolejową z ok. 1920 roku jest miejscem postoju i ekspozycji najcenniejszych eksponatów. W zespole znajduje się także m.in. hala zapadni kolejowej, kuźnia, piaskownia, olejarnia, pomieszczenia z tematycznymi wystawami stałymi, a także doprowadzony do sprawności zabytkowy tabor.
2. Stacja Kańczuga wraz z otoczeniem – magazynem spedycji i wieżą ciśnień, woj. podkarpackie
Nagroda
dla
Powiatowego Zarządu Dróg w Przeworsku
Stacja kolejowa Kańczuga, na którą składa się budynek stacyjny, wieża ciśnień, magazyn spedycji kolejowej wraz z infrastrukturą towarzyszącą, jest jedną z siedmiu na linii kolei wąskotorowej Przeworsk – Dynów, wybudowanej przez Galicyjskie Towarzystwo Przemysłu Cukrowniczego w Przeworsku. Budynki poszczególnych stacji wznoszono na podstawie jednego projektu architektonicznego. Całość oddano do użytku w 1904 roku.
Wyróżnienia
1. Wiatrak koźlak w Lubięcinie, woj. lubuskie
Wyróżnienie
dla
Gminy Nowa Sól
Wiatrak kozłowy to najstarszy i najliczniej występujący typ młyna wietrznego na ziemi lubuskiej. Cechuje się tym, że bryła obiektu wraz z urządzeniem mielącym była obracana pod wiatr na nieruchomej podstawie nazywanej stolcem lub kozłem. Wiatrak w Lubięcinie został wzniesiony w 1817 roku przez cieślę Gottlieba Breitera z Nowej Soli na zlecenie mistrza młynarskiego Davida Fiedlera, co potwierdza inskrypcja zachowana na elemencie konstrukcyjnym – belce stropowej (mącznicy).
2. Magazyn solny w Nowej Soli, woj. lubuskie
Wyróżnienie
dla
Miasta Nowa Sól
Historia Nowej Soli ściśle związana była z warzelnictwem i handlem solą, które rozwinęło się na tym obszarze od 2 poł. XVI wieku. Na początku XVIII stulecia. miejsce warzelni zajęła faktoria, na potrzeby której wybudowano kilka magazynów i składów. Związany z faktorią późnobarokowy budynek wzniesiono w 2 poł. XVIII wieku.
Kategoria zabytek dostępny
W kategorii zabytek dostępny nie przyznano nagród i wyróżnień.