AUSCHWITZ BIRKENAU
Niemiecki Nazistowski Obóz Koncentracyjny i Zagłady (1940-1945)

(Ref.31-1979)

Deklaracja Wyjątkowej Uniwersalnej Wartości

Krótki opis

Obóz Auschwitz Birkenau był głównym i najbardziej znanym z sześciu obozów koncentracyjnych i zagłady założonych przez nazistowskie Niemcy w celu realizacji polityki ostatecznego rozwiązania, która miała na celu masowe wymordowanie Żydów europejskich. Został on zbudowany w okupowanej przez Niemców Polsce, początkowo jako obóz koncentracyjny dla Polaków, później także dla jeńców radzieckich, a następnie również dla więźniów wielu innych narodowości. W latach 1942–1944 stał się on głównym obozem masowej zagłady, gdzie torturowano i zabijano Żydów za ich tzw. pochodzenie rasowe. Obok ponad miliona zgładzonych masowo żydowskich mężczyzn, kobiet i dzieci oraz kilkudziesięciu tysięcy Polaków, w Auschwitz zamordowano również z przyczyn rasowych tysiące Romów i Sinti, a także więźniów z innych narodów Europy.

Źródłem nazistowskiej polityki ograbiania, degradacji i eksterminacji Żydów była rasistowska i antysemicka ideologia propagowana przez III Rzeszę.

Obóz Auschwitz Birkenau, służący zarówno eksterminacji, jak i pracy przymusowej, był największym ze stworzonych przez niemiecki reżim hitlerowski kompleksów obozów koncentracyjnych. Położone w centrum ogromnego krajobrazu wyzysku i cierpienia ludzkiego, pozostałości obozów Auschwitz I i Auschwitz II-Birkenau to dowód nieludzkiej, okrutnej i metodycznej próby odmówienia prawa do godności ludzkiej grupom uznanym za podludzi, która doprowadziła do ich systematycznego mordowania. Obozy te są dobitnym świadectwem morderczego charakteru antysemickiej i rasistowskiej polityki nazistów, która spowodowała unicestwienie w krematoriach ponad milion ludzi, z pośród których około 90% stanowili Żydzi.

Ogrodzenia, druty kolczaste, bocznice kolejowe, rampy, baraki, szubienice, komory gazowe i krematoria obozu Auschwitz Birkenau pokazują w sposób jednoznaczny, jak przebiegała zagłada Żydów i realizowana przez nazistowskie Niemcy polityka masowych mordów i pracy przymusowej. Zbiory zgromadzone na terenie miejsca przechowują pamięć o tych, których z premedytacją mordowano, i obrazują systematyczny mechanizm, za pomocą którego się to odbywało. Przedmioty osobiste znajdujące się w zbiorach stanowią świadectwo życia ofiar zanim zostały przywiezione do obozów zagłady, a także świadectwo cynizmu, z jakim wykorzystywany był ich dobytek oraz szczątki ich samych. Ze względu na staranną konserwację oryginalnych dowodów, przeprowadzoną bez zbędnych rekonstrukcji, miejsce oraz jego otoczenie cechuje wysoki poziom autentyzmu i integralności.

Kryterium (vi): Auschwitz Birkenau, pomnik ludobójstwa Żydów dokonanego z premedytacją przez niemiecki reżim nazistowski oraz śmierci niezliczonej rzeszy innych osób, to niezbity dowód jednego z największych przestępstw, jakich kiedykolwiek dopuszczono się przeciwko ludzkości. To również pomnik siły ludzkiego ducha, który pomimo przerażającego losu, jaki mu zgotowano, nie ugiął się wobec działań niemieckiego reżimu nazistowskiego, zmierzających do pozbawienia wolności i ograniczenia wolnej myśli oraz do starcia z powierzchni ziemi całych ras. Miejsce to jest dla całego rodzaju ludzkiego centralnym miejscem pamięci o Zagładzie, polityce rasizmu i barbarzyństwie; to miejsce naszej zbiorowej pamięci o mrocznym rozdziale w historii ludzkości; miejsce, w którym pamięć przekazywana jest młodszym pokoleniom; miejsce stanowiące znak ostrzegający przed wieloma zagrożeniami i tragicznymi konsekwencjami wynikającymi z radykalnych ideologii i odmowy prawa do godności ludzkiej.

Integralność

W granicach dobra zajmującego ogólną powierzchnię ok. 191 ha, obejmującego trzy obszary: były KL Auschwitz I, były KL Auschwitz II – Birkenau i zbiorową mogiłę więźniów, znajdują się najważniejsze obiekty związane ze szczególnymi wydarzeniami jakie tutaj miały miejsce i świadczące o ich znaczeniu dla ludzkości. Jest to najbardziej reprezentatywna część kompleksu Auschwitz, składającego się z prawie 50 obozów i podobozów.

W kompleksie Auschwitz Birkenau zlokalizowanych jest 155 ceglanych i drewnianych obiektów kubaturowych (57 znajduje się w Auschwitz, a 98 w Birkenau) oraz około 300 obiektów w ruinie. W Birkenau znajdują się też ruiny komór gazowych i krematoriów, które wysadzono w powietrze w styczniu 1945 r. Ogólna długość wspartych na betonowych słupach ogrodzeń wynosi ponad 13 km. Pojedyncze, rozproszone obiekty o dużym znaczeniu historycznym, jak bocznice i rampy kolejowe, magazyny żywności oraz budynki przemysłowe znajdują się w otoczeniu dobra. Razem ze śladami w krajobrazie, będąc świadkami tragicznej historii, wzmacniają też integralność funkcjonalną i przestrzenną miejsca.

Obóz macierzysty Auschwitz I był miejscem zagłady przede wszystkim w wyniku pozbawienia ludzi elementarnych warunków egzystencji i jednocześnie ośrodkiem natychmiastowej zagłady. Tu mieściła się siedziba administracji obozowej, dowódcy miejscowego garnizonu i komendanta KL Auschwitz I. Był on również siedzibą centralnych biur wydziału politycznego i wydziału zatrudnienia, tutaj mieściły się główne magazyny zaopatrzenia, warsztaty oraz przedsiębiorstwa SS. Praca w wyżej wymienionych placówkach administracyjnych, gospodarczych i firmach była główną formą przymusowej pracy więźniów tego obozu.

Obóz Birkenau był największym obozem kompleksu Auschwitz, który stał się przede wszystkim centrum eksterminacji przywożonych na zagładę Żydów, a w ostatnim okresie także Romów i Sinti. Tutaj również gromadzono i systematycznie zabijano chorych i wyselekcjonowanych na śmierć z całego kompleksu Auschwitz, a na niewielką skalę także z innych obozów. Birkenau w ostatniej fazie istnienia stał się miejscem koncentracji więźniów przed przeniesieniem ich do pracy dla niemieckiego przemysłu w głębi Trzeciej Rzeszy. W obozie tym zginęła większość, przypuszczalnie około 90% ofiar KL Auschwitz.

Dobro jest wystarczająco rozległe i obejmuje obiekty i działania, które w pełni reprezentują jego znaczenie. Potencjalnym zagrożeniem integralności dobra może być problem z zachowaniem pamięci wydarzeń i ich znaczenia dla ludzkości. W sferze materialnej istotnym, potencjalnym zagrożeniem są naturalne procesy niszczenia materii budowli byłego obozu, czynników środowiskowych – niebezpieczeństwo podtopień i podnoszenia się wód gruntowych, zachodzące zmiany w otoczeniu byłych obozów, czy intensywny ruch odwiedzających.

Autentyzm

Kompleks obozowy Auschwitz Birkenau przetrwał w znacznym stopniu nie zmieniony od czasu jego wyzwolenia w styczniu 1945 roku. Zachowane obiekty, budowle i infrastruktura obozowa są niemym świadkiem historii, mającym wartość dowodową, jako dokumenty zbrodni ludobójstwa dokonywanego przez niemieckich nazistów. Są nierozerwalną częścią zorganizowanej z precyzją i bezduszną konsekwencją fabryki śmierci. Atrybuty, które podtrzymują wyjątkową uniwersalną wartość dobra są prawdziwe i wiarygodne, i w pełni oddają jego wartość.

W Auschwitz I większość kompeksu pozostała nietknięta. Architekturę obozu stanowiły w większości istniejące już budowle, zaadaptowane przez nazistów do nowych funkcji. Zachowana architektura, przestrzenie i układ ciągle jeszcze umożliwiają rozpoznawanie historycznych funkcji poszczególnych elementów całości. Wnętrza niektórych budynków zostały przebudowane, aby dostosować je do potrzeb wypełniania misji Muzeum – upamiętniania, jednak zewnętrzne fasady tych obiektów zachowano w stanie pierwotnym.

Natomiast w przypadku Birkenau, który zakładano od podstaw na terenie wysiedlonej wsi, przetrwały tylko niektóre historyczne budowle. Zastosowana technologia budowy tych obiektów, planowanych jako tymczasowe, stawianych w pośpiechu, z materiałów rozbiórkowych, powoduje, że naturalne procesy degradacyjne zachodzą szybciej. Dlatego dokłada się wszelkich starań, aby je utrzymać, wzmocnić ich pierwotną substancję i ochronić ją przed procesami niszczenia.

Zachowało się wiele historycznych artefaktów z obozu oraz transportów więźniów, które obecnie są zmagazynowane i częściowo eksponowane w Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau. Wśród nich są przedmioty osobiste, przywiezione przez deportowanych, a także zachowane autentyczne dokumenty i zdjęcia, uzupełnione o powojenne świadectwa tych, co przeżyli.

Ochrona i zarządzanie

Dobro jest chronione zapisami polskiego prawa na mocy przepisów o ochronie dziedzictwa oraz o planowaniu przestrzennym, a także zapisami prawa miejscowego.

Miejsce, obiekty i relikty byłego obozu Auschwitz Birkenau znajdują się w granicach Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau, działającego na podstawie szeregu aktów prawnych odnoszących się do działaności muzeów oraz ochrony terenów byłych hitlerowskich obozów zagłady, które wskazują, że ochrona tych miejsc jest celem publicznym, a jego realizacja zadaniem administracji rządowej. Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau posiada formalny status państwowej instytucji kultury, nad którą bezpośredni nadzór sprawuje Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, zapewniając niezbędne finansowanie jego funkcjonowania i wypełniania powierzonej mu misji, której ważnym elementem jest działalność edukacyjna, umożliwiająca kolejnym pokoleniom zrozumienie tragedii zagłady Żydów i służąca potrzebie zapobiegania podobnym zagrożeniom teraz i w przyszłości. Muzeum podjęło realizację długofalowego programu działań konserwatorskich w ramach Globalnego Planu Konserwacji. Jego głównym źródłem finansowania są środki Fundacji Auschwitz-Birkenau, pochodzące ze wsparcia państw z całego świata, a także firm i osób prywatnych. Fundacja otrzymała również dotację państwową na uzupełnienie Kapitału Wieczystego (Ustawa z dnia 18 sierpnia 2011 r. o dotacji dla Fundacji Auschwitz-Birkenau przeznaczonej na uzupełnienie Kapitału Wieczystego).

Istniejący system prawny zapewnia odpowiednie narzędzia do prowadzenia skutecznej ochrony i zarządzania dobrem. Rada Muzeum, której członkowie są mianowani i odwoływani przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, kontroluje wykonywanie przez Muzeum obowiązków wobec zbiorów, a w szczególności realizację jego zadań statutowych. Ponadto powołano Międzynarodową Radę Oświęcimską, jako ciało opiniodawczo-doradcze Premiera Rządu Rzeczypospolitej Polskiej w sprawach dotyczących ochrony i zarządzania terenem byłego obozu Auschwitz Birkenau oraz innych miejsc zagłady i byłych obozów koncentracyjnych znajdujących się na obecnym terytorium Polski.

Kilka stref ochronnych otaczających komponenty dobra światowego dziedzictwa działa de facto jak strefy buforowe. Są one objęte zapisami miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, uzgodnionymi przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Za zarządzanie obszarami stref ochronnych dobra odpowiada samorząd miasta i gminy Oświęcim. Dla lepszego zarządzania i ochrony atrybutami wskazującymi na wyjątkową uniwersalną wartość dobra, szczególnie w celu ochrony rejonów stref ochronnych, należy wprowadzić w życie odpowiedni plan zarządzania.