Decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego wzbogaciła się o 2 kolejne elementy. Są to: Pszczelarstwo na Śląsku Opolskim oraz Tradycja wykonywania światów i ozdób z opłatka na Lubelszczyźnie. Natomiast do Krajowego rejestru dobrych praktyk w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego trafiły 4 nowe pozycje: Barbórka Górników Cementowni ODRA w Opolu, Międzywojewódzki konkurs Sztuka ludowa Pałuk w twórczości dzieci, młodzieży i ich opiekunów w Wągrowcu, Misterium Męki Pańskiej w Policach-Jasienicy oraz Pielęgnowanie tradycji tatarskich w Studziance.

Obecnie Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego liczy 129 wpisów, w tym dwa najnowsze, które przedstawiamy poniżej.

Pszczelarstwo na Śląsku Opolskim

Pszczelarstwo na Śląsku Opolskim jest tradycją łączącą wiedzę o przyrodzie, doświadczenie pokoleń i lokalną tożsamość. Stanowi ważny element dziedzictwa kulturowego regionu, przekazywany poprzez codzienną praktykę, działalność społeczną i edukacyjną. Jego początki sięgają dawnych form bartnictwa rozwijającego się w lasach Przesieki Śląskiej, gdzie miód i wosk były cenionymi produktami. Z czasem bartnictwo zostało zastąpione przez rozwój przydomowych pasiek i nowoczesnych metod hodowli pszczół.

Szczególne miejsce w historii opolskiego pszczelarstwa zajmuje ks. Jan Dzierżon (1811–1906), pochodzący z Łowkowic koło Kluczborka, uznawany za jednego z twórców nowoczesnego pszczelarstwa. Jego badania nad życiem pszczół oraz udoskonalenia konstrukcji uli przyczyniły się do rozwoju pszczelarstwa w Europie. Współcześnie wiedza pszczelarska przekazywana jest poprzez praktykę, szkolenia, warsztaty oraz bezpośredni kontakt doświadczonych pszczelarzy z kolejnymi pokoleniami.

Tradycja pszczelarska obejmuje nie tylko prowadzenie pasiek i pozyskiwanie produktów pszczelich, ale także bogatą kulturę związaną z roślinami miododajnymi, kulinariami, wykorzystaniem wosku oraz lokalnymi zwyczajami. Ważną rolę odgrywają wspólnotowe wydarzenia, takie jak święta miodu, kiermasze, spotkania edukacyjne i uroczystości związane z patronem pszczelarzy.

Tradycja wykonywania światów i ozdób z opłatka na Lubelszczyźnie

Światy i ozdoby z opłatka to jedna z najbardziej charakterystycznych form bożonarodzeniowej plastyki obrzędowej, szczególnie związanej z tradycją Lubelszczyzny. Choć najstarsze wzmianki o nich pochodzą z XIX wieku, zwyczaj ten prawdopodobnie jest starszy. Ze względu na nietrwałość materiału trudno dokładnie określić jego początki, jednak umiejętność wykonywania opłatkowych ozdób przetrwała dzięki przekazowi rodzinnemu i działalności twórców ludowych.

Podstawowym materiałem jest opłatek, symbolizujący chleb, zgodę, pomyślność i błogosławieństwo. Wykonuje się z niego zarówno proste ozdoby choinkowe, jak i misterne konstrukcje zwane światami, których forma nawiązuje do symboliki całości stworzenia i Chrystusa jako Pana świata. Najczęściej mają one kształt kulisty, ale powstają również bardziej złożone bryły geometryczne oraz gwiazdy, szopki, kapliczki, kwiaty i inne dekoracje. Ich wykonanie wymaga precyzji, cierpliwości i dużej wprawy w pracy z delikatnym materiałem.

Dawniej tworzenie światów było częścią rodzinnych przygotowań do Bożego Narodzenia i okazją do przekazywania wiedzy oraz zwyczajów kolejnym pokoleniom. Choć w XX wieku tradycja niemal zanikła, na Lubelszczyźnie odrodziła się dzięki twórcom ludowym, warsztatom i działaniom edukacyjnym. Współczesne ozdoby z opłatka zachowują dawną symbolikę, a jednocześnie stają się świadectwem lokalnego rękodzieła i żywego dziedzictwa kulturowego.

Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego

Ratyfikowana przez Polskę Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego zobowiązuje Państwa-Strony do prowadzenia inwentaryzacji tradycji obecnych na ich terytorium. Wpisy na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego pozwalają na dokumentowanie różnorodnych praktyk kulturowych oraz promują ich ochronę i kontynuację. Za prowadzenie listy odpowiada Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego we współpracy z Narodowym Instytutem Dziedzictwa. Wszystkie społeczności, grupy i osoby praktykujące tradycje niematerialnego dziedzictwa mogą zgłaszać swoje propozycje do wpisu.

Obecnie Krajowy rejestr dobrych praktyk w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego liczy 18 pozycji, w tym 4 najnowsze, przedstawione poniżej.

Barbórka Górników Cementowni ODRA w Opolu

Barbórka Górników Cementowni ODRA w Opolu jest ważną tradycją środowiska związanego z tzw. „białym górnictwem”, czyli wydobyciem i przetwarzaniem surowców wapiennych, nazywanych „opolskim białym złotem”. Choć zakład należy do przemysłu cementowego, jego pracownicy pielęgnują kulturę górniczą opartą na etosie pracy, solidarności, szacunku dla zawodu oraz pamięci o patronce górników – św. Barbarze. Tradycja ta ma szczególne znaczenie ze względu na wieloletnią historię Cementowni ODRA, będącej ważnym elementem dziedzictwa przemysłowego Opolszczyzny.

Centralnym elementem obchodów są uroczystości z udziałem pocztu sztandarowego, hymnu górniczego, ceremoniału oraz symboli, takich jak mundury i szpady górnicze. W ich trakcie podsumowuje się działalność zakładu, wręcza wyróżnienia i honoruje zasłużonych pracowników. Ważną częścią święta jest również msza święta w intencji pracowników i ich rodzin oraz Karczma Piwna – tradycyjna biesiada integrująca społeczność zawodową poprzez wspólne śpiewy, toasty i pielęgnowanie górniczych zwyczajów.

Podtrzymywanie Barbórki nie ogranicza się jedynie do corocznych uroczystości. Obejmuje także dokumentowanie tradycji, gromadzenie materiałów historycznych, popularyzowanie wiedzy o „białym górnictwie” oraz przekazywanie młodszym pokoleniom wartości związanych z ceremoniałem i etosem pracy.

Międzywojewódzki konkurs Sztuka ludowa Pałuk w twórczości dzieci, młodzieży i ich opiekunów w Wągrowcu

Międzywojewódzki konkurs „Sztuka ludowa Pałuk w twórczości dzieci, młodzieży i ich opiekunów”, organizowany przez Muzeum Regionalne w Wągrowcu, od ponad trzydziestu lat chroni i popularyzuje dziedzictwo kulturowe Pałuk. Zainicjowany w 1989 roku przez Zofię Zawol i Gabrielę Bartkowiak, początkowo obejmował lokalne szkoły, a z czasem rozszerzył się na cały region Pałuk, łącząc szkoły, instytucje kultury, twórców ludowych i mieszkańców.

Istotą konkursu jest międzypokoleniowy przekaz tradycji w relacji „mistrz–uczeń”. Dzieci, młodzież, nauczyciele i opiekunowie prezentują prace inspirowane lokalnym dziedzictwem, m.in. haftem pałuckim, zdobnictwem wnętrz, rzeźbą, wyrobami słomianymi i sztuką użytkową. Ważnym elementem wydarzenia jest także kategoria współczesnych inspiracji sztuką pałucką, która pozwala wykorzystywać tradycyjne wzory w nowych formach i przestrzeni publicznej.

Konkurs pełni nie tylko funkcję artystyczną, ale również edukacyjną i społeczną. Wielu jego dawnych uczestników zostało twórcami ludowymi, instruktorami i opiekunami przekazującymi wiedzę kolejnym pokoleniom.

Misterium Męki Pańskiej w Policach-Jasienicy

Misterium Męki Pańskiej w Jasienicy jest współczesną kontynuacją wielowiekowej tradycji przedstawień pasyjnych związanych z dawnym klasztorem wiktorynów w Jasienicy, której początki sięgają XV wieku. Szczególne znaczenie dla tego dziedzictwa miała działalność Johannesa Reborcha, który w 1476 roku spisał średniowieczny utwór pasyjny „Bordesholmer Marienklage” („Lament Maryjny z Bordesholm”), wystawiany w miejscowym klasztorze. Po reformacji i likwidacji klasztoru tradycja ta zanikła, by odrodzić się w XXI wieku dzięki zaangażowaniu lokalnej społeczności.

Od 2013 roku, z przerwą w czasie pandemii, w przestrzeni dawnego zespołu poklasztornego organizowane jest coroczne plenerowe Misterium Męki Pańskiej. W widowisku uczestniczą mieszkańcy Jasienicy i okolic, którzy wcielają się w postacie biblijne i wspólnie odtwarzają wydarzenia związane z męką, śmiercią i zmartwychwstaniem Jezusa Chrystusa. Przygotowanie przedstawienia angażuje ponad 100 osób z różnych pokoleń, wzmacniając więzi społeczne oraz przekazując tradycje pasyjne kolejnym generacjom.

Misterium ma szczególne znaczenie na Pomorzu Zachodnim, gdzie po II wojnie światowej wiele dawnych tradycji zostało przerwanych. Wraz z koncertem „Jasienickie zamyślenia pasyjne” stanowi ważny element lokalnego dziedzictwa i budowania tożsamości mieszkańców.

Pielęgnowanie tradycji tatarskich w Studziance

Pielęgnowanie tradycji tatarskich w Studziance to społeczna inicjatywa prowadzona przez Stowarzyszenie Rozwoju Miejscowości Studzianka we współpracy z mieszkańcami, potomkami polskich Tatarów oraz badaczami historii regionu. Jej celem jest ochrona, dokumentowanie i popularyzacja dziedzictwa związanego z obecnością Tatarów w miejscowości od końca XVII wieku oraz zachowanie pamięci o ich historii dla kolejnych pokoleń.

Dzieje Studzianki są związane z osadnictwem tatarskim zapoczątkowanym po 1679 roku. Przez wiele pokoleń miejscowość była ważnym ośrodkiem życia tej społeczności, z własnym meczetem i mizarem – cmentarzem muzułmańskim. Świadectwem jej obecności pozostają dziś zachowane miejsca pamięci, rodzinne przekazy, dokumenty i fotografie. Współczesne działania rozpoczęły się od troski o historyczny cmentarz, a następnie objęły badania, gromadzenie wspomnień, poszukiwanie archiwaliów oraz współpracę z potomkami tatarskich rodzin.

Ważnym elementem ochrony dziedzictwa są działania edukacyjne i popularyzatorskie: spacery historyczne, spotkania z kulturą tatarską, warsztaty, lekcje historii, turnieje łucznicze oraz wydarzenia sportowe związane z miejscami dawnego osadnictwa. Prowadzona jest także dokumentacja historii Studzianki poprzez publikacje, wystawy, materiały edukacyjne i kwartalnik „Echo Studzianki”.

Krajowy rejestr dobrych praktyk w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego

Krajowy rejestr dobrych praktyk to platforma wymiany doświadczeń oraz inspiracji dla instytucji, organizacji, stowarzyszeń, grup czy wspólnot oraz wszystkich zainteresowanych ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Więcej o niematerialnym: https://niematerialne.nid.pl