Decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego wzbogaciła się o 3 kolejne elementy. Są to: Wycinankarstwo kurpiowskie z Puszczy Białej, Tradycyjna plastyka obrzędowa i zdobnicza Pałuk oraz Tradycja wylewania i noszenia świec olbrzymek w Tyszowcach. Natomiast na Krajowy rejestr dobrych praktyk w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego trafiła Działalność dokumentacyjna Polskiego Radia podczas Ogólnopolskiego Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym w latach 1970 – do chwili obecnej.

Wycinankarstwo kurpiowskie z Puszczy Białej

Wycinankarstwo kurpiowskie z Puszczy Białej to tradycyjna dziedzina sztuki ludowej, której początki sięgają końca XIX wieku. Największy rozwój przeżywała na przełomie XIX i XX wieku, a choć w okresie międzywojennym zaczęła stopniowo zanikać, przetrwała dzięki pamięci i działalności lokalnych twórczyń. Dziś nadal jest żywą praktyką kulturową, obecną w sztuce, edukacji i działaniach regionalnych.

Wycinanki z Puszczy Białej wyróżniają się wielobarwnością, prostym cięciem i warstwową kompozycją. Charakterystyczne są promieniste koła, wielobarwne wstęgi ozdobione rozetkami, kogutkami i lalkami oraz jednobarwne i kolorowe zielka inspirowane haftem białokurpiowskim. Kompozycje tworzone są bez szablonów, „z głowy”, dzięki czemu każda twórczyni rozwija własny styl i ulubione motywy dekoracyjne.

Dawniej wycinanki służyły do ozdabiania domów przed świętami Wielkanocy i Bożego Narodzenia. Do ich wykonywania używano tradycyjnych nożyc do strzyżenia owiec, a współcześnie także innych typów nożyczek i nowoczesnych papierów, które pozwalają na bogatsze zestawienia kolorystyczne. Mimo zmian materiałów i narzędzi, twórczynie zachowują tradycyjne zasady kompozycji, podtrzymując regionalną tożsamość i dziedzictwo kulturowe.

Tradycyjna plastyka obrzędowa i zdobnicza Pałuk

Tradycyjna plastyka obrzędowa i zdobnicza Pałuk to ważny element lokalnej kultury, związany z rytmem roku obrzędowego i codziennym życiem mieszkańców regionu. Ozdoby wykonywane z papieru, słomy i roślin towarzyszyły świętom, żniwom oraz domowej pobożności. Rozkwit tej twórczości nastąpił w dwudziestoleciu międzywojennym wraz z większą dostępnością kolorowego papieru, co wpłynęło na rozwój charakterystycznych form dekoracyjnych.

Do najbardziej rozpoznawalnych elementów pałuckiej plastyki należą: wielkanocne kropidła z suszonych ziół i bibuły, bukiety żniwne z kłosów zbóż i bibułowych kwiatów, wianki z kwiatów z krepy, rózgi układane z kolorowych kwiatów na drutach, plotki żniwne wyplatane ze słomy oraz przestrzenne pająki ze słomy i bibuły zawieszane pod sufitem. Wszystkie te formy wyróżniają się symetrią, dekoracyjnością i starannym wykonaniem, a ich funkcja związana była zarówno z obrzędowością, jak i zdobieniem wnętrz.

Współcześnie tradycyjna plastyka Pałuk nie jest już powszechnym elementem codzienności, jednak nadal pozostaje ważną częścią dziedzictwa regionu. Dawne techniki i wzory podtrzymują twórcy ludowi oraz pasjonaci, którzy prowadzą warsztaty, uczą młodsze pokolenia i prezentują swoje prace podczas konkursów oraz przeglądów sztuki ludowej.

Tradycja wylewania i noszenia świec olbrzymek w Tyszowcach

Świece olbrzymki to monumentalne świece z naturalnego wosku pszczelego, osiągające nawet 4–5 metrów wysokości i ważące około 30–40 kilogramów. Tradycja ich wykonywania w Tyszowcach według lokalnych przekazów sięga czasów potopu szwedzkiego. Zwyczajowi towarzyszą legendy mówiące o ocaleniu mieszkańców przed podstępem Szwedów oraz o konfederatach tyszowieckich, którzy odlali jedną wielką świecę jako symbol jedności i wspólnego celu.

Wytwarzanie olbrzymek to długotrwały proces wymagający doświadczenia przekazywanego z pokolenia na pokolenie. Na zawieszony wysoko knot przez kilka dni wylewa się kolejne warstwy gorącego wosku, aż powstanie świeca przypominająca pień drzewa z widocznymi słojami. Gotowe świece zachowują naturalny miodowy kolor i zapach, a ozdabia się je biało-czerwoną wstęgą podkreślającą religijny i patriotyczny charakter tradycji.

Równie ważne jak samo wykonanie jest noszenie olbrzymek podczas procesji i uroczystości religijnych oraz państwowych. Wymaga ono siły, wprawy i odpowiedniej techniki, dlatego uznawane jest za wyróżnienie. Dziś świece olbrzymki pozostają ważnym symbolem wspólnoty mieszkańców Tyszowiec oraz żywym elementem lokalnej tożsamości i dziedzictwa kulturowego.

Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego

Ratyfikowana przez Polskę Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego zobowiązuje Państwa-Strony do prowadzenia inwentaryzacji tradycji obecnych na ich terytorium. Wpisy na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego pozwalają na dokumentowanie różnorodnych praktyk kulturowych oraz promują ich ochronę i kontynuację. Za prowadzenie listy odpowiada Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego we współpracy z Narodowym Instytutem Dziedzictwa. Wszystkie społeczności, grupy i osoby praktykujące tradycje niematerialnego dziedzictwa mogą zgłaszać swoje propozycje do wpisu.

Obecnie Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego liczy 127 wpisów, w tym trzy najnowsze, które przedstawiamy powyżej.

Działalność dokumentacyjna Polskiego Radia podczas Ogólnopolskiego Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym w latach 1970 – do chwili obecnej

Od ponad pięćdziesięciu lat podczas Ogólnopolskiego Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym powstają nagrania dokumentujące polską muzykę tradycyjną. Praktyka ta, realizowana przez Polskie Radio od 1970 roku, stała się jednym z najważniejszych działań na rzecz ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Jej celem jest wierne utrwalanie autentycznych form wykonawczych, lokalnych repertuarów i gwar przekazywanych z pokolenia na pokolenie.

Nagrania realizowane są w specjalnie przygotowanych tymczasowych studiach, urządzanych m.in. w szkołach, zabytkowych budynkach czy dawnej synagodze. Pozwala to uzyskać wysoką jakość dźwięku przy zachowaniu naturalnego charakteru wykonania. Dokumentacja obejmuje także szczegółowe opisy utworów i wykonawców oraz wywiady z artystami, dzięki czemu nagrania stanowią nie tylko zapis muzyki, lecz również świadectwo tradycji i kultury lokalnych społeczności.

Obecnie zbiory są archiwizowane, digitalizowane i szeroko udostępniane w audycjach radiowych, publikacjach oraz materiałach edukacyjnych. Korzystają z nich badacze, muzycy i kolejne pokolenia wykonawców, którzy odnajdują w nich inspirację do odtwarzania i rozwijania tradycyjnego repertuaru. Dzięki nowym technologiom nagrania pozostają żywym i dostępnym źródłem wiedzy o polskiej kulturze muzycznej.

Krajowy rejestr dobrych praktyk w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego

Krajowy rejestr dobrych praktyk to platforma wymiany doświadczeń oraz inspiracji dla instytucji, organizacji, stowarzyszeń, grup czy wspólnot oraz wszystkich zainteresowanych ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Obecnie polski rejestr liczy 14 pozycji, w tym jeden najnowszy, przedstawiony powyżej.

Więcej o niematerialnym: https://niematerialne.nid.pl