Garncarska tradycja Chałupek na Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego
Powrót
Data publikacji: 21 sierpnia 2026

Chałupki to jeden z ośrodków garncarstwa, w którym powstają naczynia użytkowe oraz ręcznie lepiona ceramika figuralna. Dzbanki, doniczki, figurki ludzi i zwierząt, kropielnice, kapliczki, a także ceramiczne gwizdki są charakterystycznymi wyrobami miejscowych garncarzy. Wyróżnikiem ośrodka są gwizdki w kształcie ptaków i z głowami koników. Decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego tradycja garncarska Chałupek została wpisana na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.

Obecnie, tak jak dawniej, praca garncarza składa się z przygotowania gliny, formowania wyrobu, suszenia, pierwszego wypału, szkliwienia i ponownego wypału. Naczynia wykonuje się na kole garncarskim, natomiast ceramikę figuralną lepi i modeluje ręcznie, starannie łącząc elementy za pomocą ślamu, czyli rozwodnionej gliny. W figurkach dokleja się detale, modeluje twarz, strój, nakrycie głowy i atrybuty postaci.

Wyroby suszy się od kilku dni do około dwóch tygodni, następnie wykonuje się pierwszy wypał do około 800-900°C. Etap ten określa się jako śrejowanie, a wypalony, porowaty wyrób nazywa się śrejówką lub biskwitem. Powstały w ten sposób biskwit pokrywa się szkliwem. Naczynia najczęściej polewa się szkliwem albo zanurza w nim, natomiast prace figuralne, zwłaszcza wielobarwne, szkliwi się za pomocą pędzla. Ostatnim etapem jest drugi wypał, tzw. wypał na ostro, w przypadku ceramiki figuralnej zwykle prowadzony do około 1060°C.

Z czasem zmieniły się materiały i sposoby pracy garncarzy. Dawniej szkliwa, nazywane polyną ołowiano, przygotowywano samodzielnie, z prażonego ołowiu, glinki i naturalnych barwników. Obecnie twórcy korzystają przede wszystkim z gotowych szkliw bez ołowiu. Tradycyjne piece opalane drewnem zastąpiły piece elektryczne. W Ośrodku Tradycji Garncarstwa w Chałupkach zachował się jednak oryginalny dwukomorowy piec rodziny Głuszków.

Ceramika chałupkowa wyróżnia się brakiem malowanych wzorów. Elementami ozdobnymi są proste ryty w postaci linii, kresek uzupełniane wzorkami odciśniętymi przy pomocy stempelków. Bogatszym uzupełnieniem zdobnictwa są naklejane woluty, w tym charakterystyczne zwijane ślimaki. Kolorystyka szkliw wynikała z dawniej dostępnych materiałów i naturalnych barwników, dlatego dominują w niej odcienie brązów, zieleni i żółci.

Z garncarstwem chałupkowym związany jest także miejscowy język warsztatu. Obejmuje on nazwy narzędzi, materiałów, czynności i etapów pracy, takie jak na przykład klus, czyli porcja gliny przeznaczona na jedno naczynie, kwatera, czyli wejście do tradycyjnego pieca. Istotną częścią tradycji są również opowieści, powiedzenia i przesądy odnoszące się do pracy garncarza, zwłaszcza do suszenia i wypału. To właśnie ta wiedza, umiejętności i praktyki sprawiają, że tradycja garncarska Chałupek pozostaje elementem lokalnego dziedzictwa.

Przejdź do treści