W Klekotkach podsumowano polską prezydencję w Komitecie Dziedzictwa Regionu Bałtyckiego (ang. Baltic Region Heritage Committee). Spotkanie ekspertów z krajów nadbałtyckich było okazją do rozmowy o przyszłości dokumentacji i zarządzania danymi dotyczącymi dziedzictwa kulturowego. W seminarium uczestniczyli specjaliści z Litwy, Łotwy, Estonii, Islandii i Polski. Wydarzenie zostało zorganizowane w ramach polskiej prezydencji w Komitecie, którego pracami kieruje Monika Ośkiewicz z Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

Jednym z punktów seminarium była wizyta studyjna w Jelonkach, podczas której uczestnicy mogli przyjrzeć się w praktyce procesowi cyfrowej dokumentacji zabytku prowadzonej przez zespół digitalizacji z Narodowy Instytut Dziedzictwa. W trakcie całodniowych prac terenowych wykonano kompleksową dokumentację kościoła pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa z wykorzystaniem nowoczesnych metod pomiarowych – naziemnego skanowania laserowego, fotogrametrii naziemnej oraz zdjęć wykonywanych z użyciem dronów. Szczególną uwagę poświęcono także znajdującym się we wnętrzu świątyni zabytkowym organom autorstwa Andreas Hildebrandt, omawiając wyzwania związane z dokumentowaniem instrumentów muzycznych jako dziedzictwa materialnego oraz możliwościami cyfrowej rejestracji ich brzmienia.

Program spotkania obejmował również rozmowy ekspertów o przyszłości dokumentacji dziedzictwa i zarządzania danymi. Uczestnicy z Polski, Litwy, Łotwy, Estonii i Islandii wymieniali doświadczenia związane z przechodzeniem od tradycyjnej dokumentacji papierowej do zasobów cyfrowych, sposobami udostępniania danych oraz wyzwaniami związanymi z ich długoterminowym przechowywaniem. Wizyta w Kościół św. Bartłomieja w Pasłęku, połączona z prezentacją dotyczącą zabytkowych organów i koncertem, była kolejną okazją do rozmowy o ochronie i popularyzacji dziedzictwa.

Seminarium zakończyła podróż Kanałem Elbląskim – zabytkiem techniki i jednym z najcenniejszych obiektów dziedzictwa regionu.

Priorytety polskiej prezydencji w Komitecie Dziedzictwa Regionu Bałtyckiego

Polska objęła prezydencję w Komitecie Dziedzictwa Regionu Morza Bałtyckiego na okres od 1 lipca 2025 r. do 30 czerwca 2026 r., przejąwszy tę funkcję od Estonii.

Przez wzgląd na dotychczasową działalność Komitetu, aktualne wyzwania w zakresie bezpieczeństwa i ochrony dziedzictwa oraz priorytety polskiej prezydencji w Radzie Państw Morza Bałtyckiego, a także długoterminowe priorytety Rady Państw Morza Bałtyckiego, polska prezydencja w Komitecie skoncentruje się na znaczeniu dokumentacji oraz metodach gromadzenia i upubliczniania danych o dziedzictwie materialnym i niematerialnym, jako elementarnych i krytycznych działaniach dotyczących zarządzania nim oraz jego bezpieczeństwa.

Usystematyzowane gromadzenie i udostępnianie danych o dziedzictwie ułatwiają wymianę informacji i usprawniają działania tam, gdzie ochrona dziedzictwa spotyka się z innymi obszarami aktywności państwa, takimi jak planowanie przestrzenne, prawo budowlane, inwestycje w infrastrukturę, bezpieczeństwo morskie, egzekwowanie sankcji czy zwalczanie prania brudnych pieniędzy (dwa ostatnie dotyczą obrotu dobrami kultury). Służą też budowaniu przekonania, że dziedzictwo jest rozpoznanym zasobem, o określonych parametrach, lokalizacjach czy wartości finansowej, a zatem staje się ono czymś określonym, co trzeba brać pod uwagę. Dogłębne zrozumienie tego, jakie są składniki zasobu zabytkowego, umożliwia opracowywanie standardów jego ochrony. Digitalizacja danych o dziedzictwie sprawia, że jest ono bardziej dostępne, bliższe społeczeństwu. Tym samym pozwala uwolnić potencjał, jaki niesie ono dla integracji, a to z kolei stanowi fundament, na którym możemy budować społeczeństwo odporne na zagrożenia.

Systemowa cyfryzacja, obejmująca technologicznie zaawansowaną dokumentację trójwymiarową, digitalizację i udostępnianie archiwalnej dokumentacji oraz tworzenie na ich podstawie baz danych, ma kluczowe znaczenie dla skutecznej ochrony dziedzictwa. Aby wymienić tylko kilka przykładów: ułatwia przygotowanie strategii na czas konfliktów zbrojnych; stwarza nowe możliwości w zakresie gromadzenia, analizowania i zarządzania wielodziedzinowymi danymi przestrzennymi – obejmującymi dane meteorologiczne, szatę roślinną, geometrię budynków, w celu prognozowania skutków zmian klimatu i klęsk żywiołowych; pomaga podejmować decyzje przy planowaniu układów urbanistycznych czy budowie infrastruktury; wspiera zapobieganie przestępstwom związanym z ruchomymi dobrami kultury, takim jak przemyt czy pranie brudnych pieniędzy.

W tym kontekście kluczowe jest zapewnienie jakości, wiarygodności i trwałości danych w czasie, w szczególności poprzez stosowanie spójnych procedur rejestracji i utrzymywania standardów, zapewnienie interoperacyjności danych, stosowanie adekwatnych metadanych, dokumentowanie pochodzenia danych, ustanowienie mechanizmów weryfikacji oraz długoterminowe przechowywanie. Z tego względu współpraca w regionie może również objąć uzgodnienie podejść do standardów rejestracji oraz do oceny jakości i kompletności dokumentacji, tak aby dane mogły być skutecznie wykorzystywane także po latach, w tym w warunkach ograniczonej dostępności zasobów.

Procesy związane z cyfryzacją tworzą też wiele korzyści dla badań naukowych, ponieważ umożliwiają one niemal nieograniczony dostęp do informacji. W zakresie współpracy regionalnej cyfryzacja może wspomagać inicjatywy promujące kulturę i dziedzictwo oraz wspierać działania w regionach transgranicznych, poprzez tworzenie narzędzi ułatwiających wymianę informacji i szukanie elementów wspólnych między zasobami dziedzictwa materialnego i niematerialnego. Potrzeba cyfryzacji i systematyzacji informacji prędzej czy później wpłynie na ochronę dziedzictwa, podobnie jak na inne dziedziny związane z usługami publicznymi. Nie bez znaczenia pozostaje również dążenie na poziomie Unii Europejskiej do cyfryzacji administracji publicznej i wzmocnienia interoperacyjności. Naszym wspólnym zadaniem jest dążenie do tego, aby dziedzictwo w tym procesie było uwzględnione.

Priorytety polskiej prezydencji w Komitecie Dziedzictwa Regionu Bałtyckiego (w języku angielskim)

fot. Paweł Hołubiec, NID