DANE KONTAKTOWE
DANE TELEADRESOWE
Wyrażam zgodę na przetwarzanie i przetrzymywanie moich danych osobowych niezbędnych do korzystania z materiałów serwisu przez NID zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych z dnia 29.08.1997r. (Dz. U. Nr 133, poz. 883).

PRZYPOMNIJ HASŁO

INFORMACJE OGÓLNE

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

    DLA WŁAŚCICIELI I ZARZĄDCÓW

    Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

      DLA SPECJALISTÓW

      Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

        << < KALENDARIUM / 2012 / KWI > >>

          DZIEDZICTWO
          KULTUROWE W REGIONACH

          mapa WYBIERZ WOJEWÓDZTWO
           
           
           
          Charakterystyka dziedzictwa kulturowego
          Położenie ziem województwa podlaskiego, przez wieki podlegających różnej administracji terytorialnej, państwowej, kościelnej sprawiło, że obszar ten jest nadzwyczaj niejednorodny pod względem kulturowym. We wczesnym średniowieczu o ziemie te rywalizowali Mazowszanie, Krzyżacy, Jaćwingowie, Rusini i Litwini. Po wytępieniu w końcu XIII w. Jaćwingów oraz klęsce Krzyżaków na polach Grunwaldu, stały się one obszarem ekspansji Mazowsza i Litwy. W 1513 r. zostało utworzone województwo podlaskie wchodzące w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego, które obejmowało część ziem dzisiejszego województwa, zaś pozostałe tereny znalazły się w granicach Mazowsza oraz na wschodzie województw trockiego i brzeskiego. Kiedy w 1569 r. w wyniku unii lubelskiej Podlasie wcielono do Korony, przez tereny obecnego województwa przebiegała granica między Koroną a Litwą. Taki stan rzeczy przetrwał do rozbiorów. W 1795 r. ziemie te znalazły się pod panowaniem pruskim. W 1807 r. na mocy traktatu w Tylży Napoleon utworzył z ziem drugiego i trzeciego zaboru Księstwo Warszawskie, zaś część obszaru jako obwód białostocki oddał carowi. W 1815 r. Księstwo Warszawskie przemianowano na Królestwo Polskie, a w 1842 r. obwód białostocki włączono do guberni grodzieńskiej. Do I wojny światowej przez teren naszego dzisiejszego województwa przebiegała granica między Rosją a Królestwem Kongresowym. Po odzyskaniu niepodległości, w okresie międzywojennym, powołano do życia duże województwo białostockie obejmujące historyczne części terenów Mazowsza, Podlasia i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Po II wojnie światowej okrojone o tereny wschodnie, które weszły w skład ZSRR, województwo białostockie w 1975 r. podzielono na trzy: białostockie, łomżyńskie i suwalskie, które ponownie połączono w 1999 r. w województwo podlaskie.

          Skomplikowane dzieje polityczne przyczyniły się do powstania na tych terenach mozaiki etnicznej i religijnej. W związku z tym funkcjonowały tu obok siebie różne struktury wyznaniowe: katolickie, prawosławne, greckokatolickie, staroobrzędowców, ale też społeczności niechrześcijańskie: Żydzi czy Tatarzy. Na ich kanwie wykształcił się specyficzny krajobraz kulturowy. Krajobraz ten to zespoły urbanistyczno-budowlane małych miasteczek, obiekty sakralne i cmentarze różnych wyznań, zespoły pałacowo-ogrodowe i dworskie, architektura industrialna i militarna, a także drewniane budownictwo wiejskie.

          1_1.JPG  1_2.jpg  IMG_3599.jpg
           
          Wśród większych i mniejszych zespołów miejskich naszego województwa można odnaleźć wiele układów urbanistycznych o proweniencji jeszcze XVI-wiecznej. Miasteczka północnego Podlasia i dawnej Grodzieńszczyzny, takie jak Lipsk, Augustów, Wasilków posiadają regularne, renesansowe rozplanowanie, którego centrum stanowi kwadratowy rynek. Z każdego naroża rynku odchodzą dwie ulice, które wraz z poprzecznymi arteriami tworzą geometryczną sieć komunikacyjną. Dwieście lat później za sprawą Jana Klemensa Branickiego, hetmana wielkiego koronnego barokowe rozplanowanie otrzymały dwa jego prywatne miasta: Tykocin i Białystok. Trójkątny białostocki rynek z ratuszem w centrum sprzężony był w jeden organizm miejski z rozległą rezydencją hetmana zwaną Wersalem Północy. Idee Oświecenia uwidoczniły się w układzie przestrzennym niewielkich Krynek, które na przełomie XVIII i XIX wieku przeżyły rozkwit dzięki działalności Antoniego Tyzenhauza. Wówczas rozplanowano w centrum miasteczka sześcioboczny rynek, z którego promieniście wybiega dwanaście ulic.

          II wojna światowa przyniosła duże zniszczenia miejskiej zabudowy Białegostoku i Łomży, ale oszczędziła Suwałki. Miasto to rozwinęło się na początku XIX wieku wzdłuż jednej głównej arterii – ulicy Kościuszki. Obie jej pierzeje utworzone są przez klasycystyczne i eklektyczne kamienice, które stanowią jedyny w regionie zwarty zespół architektury mieszczańskiej. W Białymstoku zaś możemy do dziś podziwiać kilka pałaców fabrykantów, którzy ze względu na utworzenie granicy celnej między Rosją i Prusami zaczęli w latach 30. XIX wieku przybywać w okolice Białegostoku. Przy ul. Warszawskiej znajduje się neorenesansowy pałac Tryllingów i secesyjna rezydencja Citronów, na obrzeżach miasta, w otoczeniu parków, wznosi się eklektyczna siedziba Buchholtzów i ziemiański pałacyk Lubomirskich. Efektem działalności przemysłowców była przemiana krajobrazu Białegostoku, który z miasta rezydencjonalnego przekształcił się w ośrodek przemysłowy, a jego pejzaż zdominowały ceglane gmachy fabryk włókienniczych. Razem z rozległymi kompleksami koszar (wznoszonymi również w innych miastach garnizonowych, takich jak Suwałki i Zambrów) odmieniły one diametralnie oblicze miasta i wpłynęły również na kształt architektury mieszkaniowej.
           
          1_3.jpg  1_4.jpg  IMG_3581.jpg

          Obok jednak budownictwa rezydencjonalnego i kamienic mieszczańskich przestrzeń miejską tworzyła zabudowa drewniana, nawiązująca swą formą zarówno do wiejskiego budownictwa mieszkalnego, modernistycznych willi, jak i piętrowych domów czynszowych. Drewniane czynszówki o ścianach ozdobnie szalowanych fazowanymi deskami, z dekoracyjną nieraz stolarką drzwiową wciąż są charakterystycznym, choć już ginącym, elementem białostockiego pejzażu. Równie znamienne są dla Supraśla „domy tkaczy”, dla Tykocina parterowe domy o naczółkowych dachach stojące wzdłuż północnej pierzei rynku, dla Nowego Dworu wiejskie chałupy ustawione szczytowo do ulic i połączone wspólnym dachem z zabudowaniami gospodarczymi. Miejska zabudowa drewniana tworzy kresowy klimat miejscowości, które utraciły już swoje prawa miejskie: Narwi, Orli, Sidry.

          Dzięki rozmaitym czynnikom społeczno-gospodarczym województwo podlaskie jest również swoistym „zagłębiem” drewnianego budownictwa wiejskiego, zarówno mieszkalnego, jak i gospodarczego. Wiele wsi, zwłaszcza położonych przy wschodniej granicy kraju, zachowało układ przestrzenny nadany im w XVI wieku podczas pomiary włócznej. Szeregowa zabudowa ciągnąca się wzdłuż głównej drogi charakterystyczna jest m.in. dla Ryboł, Trześcianki, Wojszek, Soc, a także tzw. Długiej Wsi utworzonej przez kilka wiosek leżących na trasie Sokółka – Dąbrowa Białostocka. Bogate zdobnictwo domów, rozwinięte zwłaszcza na południowo-wschodnich obszarach województwa zamieszkałych przez ludność pochodzenia białoruskiego i ukraińskiego, podkreślane jest przez zróżnicowaną kolorystykę poszczególnych jego elementów. Przy pomocy wycinanych w deskach ornamentów dekorowano węgły i okapy chałup, zróżnicowany układ szalunku, zwłaszcza w partii szczytów oraz okiennice, nad- i podokienniki zdobiły elewacje. Wśród motywów geometrycznych i roślinnych pojawiały się niekiedy sylwetki zwierząt i ludzi, a nawet symbole religijne lub patriotyczne.

          1_5.jpg  1_6.jpg  Tykocin synagoga wnętrze.jpg

          Sztuka wysoka wyraziła się oczywiście głównie w architekturze sakralnej. Wśród licznie występujących w naszym województwie kościołów rzymskokatolickich wyróżnia się grupa późnogotyckich świątyń wschodniego Mazowsza (Łomża, Kleczkowo, Rosochate Kościelne, Szczepankowo, Niedźwiadna, Andrzejewo). To na ogół trójnawowe, przysadziste ceglane budowle, nad którymi górują masywne dzwonnice. Ich wnętrza przekrywają sklepienia kryształowe, sieciowe i gwiaździste o skomplikowanym rysunku żeber. Katedra łomżyńska jest również jedyną w naszym regionie skarbnicą XVI-XVII wiecznych nagrobków przyściennych. W Supraślu wznosi się zaś zrekonstruowana po zniszczeniach II wojny światowej unikalna cerkiew obronna, wystawiona w 1511 roku dla osiadłych tam prawosławnych mnichów. Nieliczne kościoły XVII-wieczne (Białystok, Zalesie, Strabla) prezentują lokalną odmianę renesansu o północnych reminiscencjach, łącząc w sobie niekiedy elementy różnych epok stylowych, czego przykładem może być kościół w Krasnymborze. Wzniesiony jako cerkiew na przełomie XVI i XVII stulecia posiada trójlistny rzut nawiązujący do architektury bizantyńskiej, gotyckie sklepienia i bryłę, którą można określić jako późnorenesansową. W XVII stuleciu wzniesiono również dwie najstarsze na Podlasiu murowane synagogi: w Tykocinie i Orli, szczęśliwie zachowane do dnia dzisiejszego. Wiek XVIII to okres fundacji i rozwoju licznych zespołów klasztornych. Chociaż siedziby zakonne w Wigrach, Sejnach, Choroszczy czy Różanymstoku miały swe początki o jedno stulecie wcześniej, to właśnie w tym okresie nadano im imponujący kształt barokowych założeń, wyposażając kościoły w rozbudowane zespoły ołtarzowe o wyrafinowanej formie i skomplikowanej ikonografii. XVIII stulecie zaowocowało również wysmakowanymi architektonicznie zespołami klasztornymi w Tykocinie, Boćkach, Siemiatyczach oraz Drohiczynie, gdzie oprócz domów zakonnych franciszkanów, bazylianów, benedyktynek i jezuitów funkcjonowały prawosławne ośrodki zakonne. Zróżnicowana stylistycznie architektura XIX wieku wyraziła się w realizacjach świątyń klasycystycznych, historyzujących i eklektycznych. Najliczniejszą chyba grupą były neogotyckie kościoły – „wiejskie katedry” o monumentalnych formach, wystawiane na przełomie XIX i XX stulecia nawet w niewielkich miejscowościach jako manifestacja katolicyzmu ich mieszkańców. Wyrastały one obok klasycyzujących cerkwi prawosławnych, których ściśle określony kształt i dyspozycja przestrzenna były wynikiem odgórnych, rządowych rozporządzeń. Na tym tle, niczym kontrapunkt, wyrasta modernistyczny i na wskroś nowoczesny kościół św. Rocha w Białymstoku, awangardowa realizacja Oskara Sosnowskiego i tryumf ówczesnej myśli technicznej.

          1_7.jpg  1_8.jpg  Trykocin pomnik Czarneckiego.jpg
            
           
          Obok tych monumentalnych budowli sakralnych w mniejszych miastach i wsiach wyrastały przez stulecia drewniane świątynie różnych wyznań. Niektóre z nich, tak jak unickie cerkwie, przenosiły w swych bryłach i planach tradycje XVI- i XVII-wieczne, a nawet wcześniejsze. Inne – kościoły katolickie – były próbą odpowiedzi ludowych cieśli na skomplikowaną i finezyjną murowaną architekturę barokową. Naśladowały one bowiem bezwieżowe kościoły XVIII-wieczne, podzielone na nawy, wzbogacone o loże kolatorskie i wysunięte ku nawie balkony chórów muzycznych. Wśród nich wyróżnia się dwuwieżowa bazylika w Narwi, której trójnawowe wnętrze nakryte jest imitującymi sklepienia drewnianymi stropami, a nawę główną i prezbiterium obiega wąska galeryjka. XIX stulecie wzbogaciło podlaski krajobraz o liczne cerkwie prawosławne, których monumentalne, trójczłonowe bryły i misterne, zaczerpnięte z rosyjskiego budownictwa ludowego zdobnictwo wniosły do tutejszej architektury drewnianej zupełnie nowe tradycje. Na bogactwo owej architektury wpływ miały również nieliczne, ale bardzo ciekawe molenny staroobrzędowców, osiadłych na Suwalszczyźnie oraz tatarskie meczety w Kruszynianach i Bohonikach. Niestety nie zachowały się do dnia dzisiejszego drewniane bóżnice, stojące jeszcze przed II wojną światową m.in. w Zabłudowie, Suchowoli, Janowie i Sidrze. Jedynie międzywojenne fotografie świadczą o imponującym poziomie, na który wzniosły się umiejętności żydowskich cieśli.
           
          Dziedzictwo kulturowe województwa podlaskiego jest niezwykłym w swym bogactwie i oryginalności konglomeratem sztuki wysokiej i ludowej, architektury sakralnej i rezydencjonalnej, wpływów Wschodu i Zachodu, kultury chrześcijańskiej, żydowskiej i muzułmańskiej.