DANE KONTAKTOWE
DANE TELEADRESOWE
Wyrażam zgodę na przetwarzanie i przetrzymywanie moich danych osobowych niezbędnych do korzystania z materiałów serwisu przez NID zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych z dnia 29.08.1997r. (Dz. U. Nr 133, poz. 883).

PRZYPOMNIJ HASŁO

INFORMACJE OGÓLNE

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

    DLA WŁAŚCICIELI I ZARZĄDCÓW

    Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

      DLA SPECJALISTÓW

      Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

        << < KALENDARIUM / 2012 / KWI > >>

          DZIEDZICTWO
          KULTUROWE W REGIONACH

          mapa WYBIERZ WOJEWÓDZTWO
           
           
           
          CHARAKTERYSTYKA DZIEDZICTWA KULTUROWEGO
          Małopolska to kraina historyczna o niezwykłym bogactwie krajobrazów naturalnych i kulturowych; kraina opierająca się na grzbiecie karpackim, zamykająca w swych granicach wzniesienia Pogórza Karpackiego i łagodne sfałdowania Wyżyny Krakowskiej (urozmaicone skałami jurajskimi i lessowymi wąwozami), przecięta doliną Wisły i dolinami jej dopływów. Jej rzeźba jest urozmaicona, pełna naturalnego piękna. Jej historia splata się z wieloma głównym wątkami historii kraju. O wyjątkowości Małopolski świadczy ilość obiektów objętych szczególnymi formami ochrony. Znajduje się tu 5 zespołów zabytkowych wpisanych na listę Światowego Dziedzictwa UESCO oraz 5 zespołów zabytkowych uznanych za Pomniki Historii. Ponadto w granicach województw znajduje się 6 Parków Narodowych, które chronią nie tylko wartości przyrodnicze, ale również krajobraz kulturowy danego obszaru. Są to:
           
          • Babiogórski Park Narodowy
          • Gorczański Park Narodowy
          • Magurski Park Narodowy (Park w granicach dwóch województw małopolskiego i podkarpackiego)
          • Ojcowski Park Narodowy
          • Pieniński Park Narodowy
          • Tatrzański Park Narodowy
          W rejestrze zabytków „A” obejmującym dzieła urbanistyki, architektury i budownictwa znajduje się 4880 obiektów wpisanych na podstawie 3213 decyzji administracyjnych wydanych przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. W rejestrze zabytków „B” obejmującym zabytki ruchome odnotowano 18263 obiekty na podstawie 1043 decyzji.

          Frydman1.jpg  Korzkiew2.jpg  Rudawa3.jpg  Osiek6.jpg
          Fot.1-4

          Każda z epok historycznych zostawiła w Małopolsce swe ślady w postaci istotnych zabytków architektury. Każda odcisnęła znamię w krajobrazie kulturowym regionu. Wiele tropów historii skupia się, jak w soczewce w stołecznym, królewskim Krakowie. Tu, na Wzgórzu Wawelskim odnajdujemy relikty najstarszych przedromańskich i romańskich budowli sakralnych i świeckich. W Krakowie zachowane są najokazalsze przykłady architektury romańskiej, takie jak kościoły św. Andrzeja, czy najświętszego Salwatora. Do najlepiej zachowanych budowli romańskich w Małopolsce należą też świątynie z Prandocina (druga ćwierć XII w.), Wysocic (pierwsza ćwierć XIII w.) i Kościelca Proszowickiego (pierwsza połowa XIII w.). Dojrzałe średniowiecze i sztuka gotycka trwale zmieniają oblicze Małopolski. W krajobrazie miejskim główną rolę odgrywają relacje budowli sakralnych, obronnych, mieszkalnych i użyteczności publicznej, nanizanych na siatkę ulic wytyczonych aktem lokacyjnym. W wiejskim liczba czynników jest mniejsza – kościół, zabudowa i rozłóg pól stanowią podstawowe składniki krajobrazu. Największym centrum urbanistycznym regionu jest Kraków z satelitami, obdarzony prawem miejskim w r. 1256. Wśród miast Małopolski średniowieczną genezą szczycą się m.in. książęce miasta Oświęcim (przed 1272) i Zator (1292). Czworoboczny rynek z siatką ulic i blokową zabudową wyznacza centrum Bochni (1253), Skały (1267), Starego Sącza (1273), Kęt (1277), Wieliczki (przed 1289), Wojnicza (przed 1278), Nowego Brzeska (1279), Miechowa (1290), Chrzanowa (koniec XIII w.), Olkusza (1299) i Nowego Sącza (1299), Tarnowa (1330), Brzeska i Książa Wielkiego (1385) czy Wadowic (XV w.). Kazimierzowską genezą mogą poszczycić się Grybów i Tuchów (1340), Nowy Targ (1342), Krościenko, Ciężkowice i Piwniczna (1348), Czchów (1355), Myślenice (przed 1356), Proszowice i Słomniki (1358), Uście Solne (1360), Lanckorona (1361), Dobczyce (1362), Skawina i Muszyna (1364), Lipnica Murowana (1379). W każdym z tych miast pozostały cenne zabytki architektury gotyckiej i pamięć historii zatopiona w strukturze urbanistycznej. Renesans, który przez królewski Kraków rozprzestrzeniał się na ziemie Rzeczypospolitej pozostawił izolowane przykłady realizacji. Są wśród nich rezydencje z arkadowymi dziedzińcami, zabudowa miejska z okazałymi attykami i podcieniami oraz szczególny typ budowli sakralnej, jaką są centralne, kopułowe kaplice – mauzolea wznoszone na wzór królewskich kaplic na Wawelu. Stulecia XVII i XVIII, przesiąknięte kulturą sarmacką i wypełnione sztuką baroku, odcisnęły znaczące piętno na rodzimym krajobrazie. Barokowe wzory zadomowiły się w tutejszych kręgach wykonawczych, formy architektoniczne zdominowały krajobraz miejski i wiejski. Szczególne triumfy święciła wówczas architektura sakralna, monumentalna i świadomie wkomponowana w krajobraz. Okazałe zespoły pielgrzymkowe, czy ukryte pustelnicze eremy, takie jak klasztory z krakowskich Bielan, Czernej, Alwerni, Kalwarii Zebrzydowskiej, są charakterystycznym rysem epoki. Niestety, w znacznie gorszej kondycji dotrwały do naszych czasów rezydencje szlacheckie, które niegdyś konkurowały okazałością z realizacjami sakralnymi. Wśród zachowanych przykładów dominują formy klasycystyczne, właściwe dla początków XIX stulecia. Kolejne style historyczne XIX w. najsilniej oddziaływały na krajobraz kulturowy miast i miasteczek. Zdominowały tkankę urbanistyczną większości miast, zwłaszcza galicyjskich. W krajobrazie wiejskim realizacje w stylach historycznych XIX i początku XX w. to przede wszystkim kościoły i rezydencje, dominujące ponad drewnianą zabudową mieszkalną i gospodarczą. Również secesja, architektura modernistyczna czy socrealistyczna kształtowały głównie krajobrazy miejskie. Dopiero budownictwo mieszkalne czwartej ćwierci XX w. zdominowało i gruntownie przekształciło obraz wsi małopolskiej.

          Libusza4.jpg   Nidek5.jpg   Szalowa7.jpg
          Fot.5-7

          Jednym z oryginalnych i charakterystycznych elementów krajobrazu Małopolski są podgórskie miejscowości letniskowe. W XIX w. wykształcił się tam specyficzny typ architektury uzdrowiskowej. Zjawisko to ilustruje zabudowa w Krynicy, Rabce, Zakopanem, Krościenku czy Szczawnicy. Przełomowe znaczenie dla ukształtowania odrębnego, rodzimego stylu drewnianych pensjonatów i willi miała działalność Stanisława Witkiewicza. Przeciwstawił on wzorom zachodnim typ willi stanowiącej rozwinięcie chałupy podhalańskiej i rozpropagował podhalańskie ornamenty nie tylko w dekoracji architektonicznej, ale we wszystkich dziedzinach rzemiosła artystycznego. Innym, cennym elementem specyficznym dla krajobrazu małopolskiego, stanowiącym zapis historii w krajobrazie, są galicyjskie cmentarze wojenne z okresu I wojny światowej. Ich twórcami byli architekci i artyści wcieleni w szeregi armii austriackiej, którzy łączyli znajomość aktualnych prądy artystycznych z wielką wrażliwością na wkomponowanie obiektu w krajobraz. Dla dzisiejszego wizerunku małopolskich krajobrazów kulturowych decydujące znaczenie mają nawarstwienia. Do najcenniejszych zespołów należą te, w których na kanwie układów średniowiecznych można odczytać kolejne przekształcenia – dopełnienia, lub te, które zachowały czystą, czytelną postać historyczno – kompozycyjną.

          Tokarnia8.jpg  Bochnia9.jpg  Czch&oacute;w11.jpg
          Fot.8-10
          Hebd&oacute;w12.jpg  Stary.jpg  Zubrzyk14.jpg
          Fot.11-13                                                      

          Rożnowice10.jpg  Wygiełz&oacute;w15.jpg  Głębowice22.jpg
          Fot.14-16

          Rudno16.jpg  Niedzica17.jpg  Szymbark18.jpg
          Fot.17 

          Dębno19.jpg  Nowy.jpg  Spytkowice21.jpg
          Fot.20-22

          Osiek23.jpg  Kopyt&oacute;wka24.jpg  Laskowa25.jpg
          Fot.23 

          Chochoł&oacute;w26.jpg  Gołkowice.jpg  Lipnica.jpg
          Fot.26 

          Stary2.jpg  Wadowice30.jpg
          Fot.29-30


          Fot.1. Frydman (pow. nowotarski). Wieża kościoła św. Stanisława, koniec XIII lub początek XIV w., przebudowa. XVII i XVIII w. Dzwonnica ok. 1760.
          Fot.2. Korzkiew (pow. krakowski). Kościół św. Jana Chrzciciela, 1623, odbudowany po pożarze 1858.
          Fot.3. Rudawa (pow. krakowski). Kościół Wszystkich Świętych, pocz. XIV i XV w., rozbudowa. XVII i XIX w. Dzwonnica 1541 (?).
          Fot.4. Osiek (pow. oświęcimski). Kościół św. Andrzeja 1538-1549. Wieża po 1610, podcienia i zakrystia 1732.
          Fot.5. Libusza (pow. gorlicki). Kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny, 1513, wieża, 1609. Spalony 1986. Obecnie rekonstruowany.
          Fot.6. Nidek (pow. wadowicki). Kościół świętych Szymona i Judy Tadeusza, 1539, wieża ok. 1617.
          Fot.7. Szalowa (pow. gorlicki). Kościół św. Michała Archanioła 1739-1756.
          Fot.8. Tokarnia (pow. myślenicki). Kościół Matki Boskiej Śnieżnej 1. poł. XVIII, rozbudowany. XIX w., Dzwonnica 1970.
          Fot.9. Bochnia. Kościół św. Mikołaja, 2. poł. XIV, przebudowany 2. poł. XVII, pocz. XX w. Dzwonnica 1525 (?),spalona 1987, zrekonstruowana 1989-1991.
          Fot.10. Czchów (pow. brzeski). Kaplica św. Anny, 1732, przebudowana 1930. Wieża zamku z 1. ćw. XIV
          Fot.11. Hebdów (pow. proszowicki). Zespół klasztorny ponorbertański (ob. pijarów). Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, 2. poł. XIII, XVII w., klasztor XVII-XVIII w.
          Fot.12. Stary Sącz (pow. nowosądecki). Mur obronny z basztą otaczający zespół klasztorny klarysek, początek XVII w.
          Fot.13. Zubrzyk (pow. nowosądecki). Cerkiew greckokatolicka św. Łukasza (ob. kościół rzymskokatolicki), 1875.
          Fot.14. Rożnowice (pow. gorlicki). Kościół św. Andrzeja 1756-1764. Wieża spalona 1992.
          Fot.15. Wygiełzów (pow. chrzanowski). Ruiny zamku biskupów krakowskich „Lipowiec”, XIII/XIV w., przebudowa. i rozbudowa 1. poł.XV i 1. poł. XVI w., odbudowa 1629 i 1720-32.
          Fot.16. Głębowice (pow. wadowicki). Pałac Pisarzewskich, zbudowany 1646 z wykorzystaniem murów dworu z 2. poł. XVI w., rozbudowany 1773, spalony w latach 70. XX w.
          Fot.17. Rudno (pow. krakowski). Ruiny zamku rycerskiego „Teczyn”, ok. poł. XIV w., rozbudowa ok. 1570, pocz. XVII i 2. poł. XVIII w.
          Fot.18. Niedzica (pow. nowotarski). Zamek „Dunajec”, XIV w., rozbudowa i przebudowa XVI-XVIII w.
          Fot.19. Szymbark (pow. gorlicki). Dwór obronny Gładyszów, ok. 1540, przebudowa 1585-90 oraz XVIII i XIX w.
          Fot.20. Dębno (pow. brzeski). Zamek rycerski, ok. 1470-80, przekształcony nieznacznie XVI-XIX w.
          Fot.21. Nowy Wiśnicz (pow.bocheński). Zamek Kmitów, XV w., przebudowa 2. ćw. XVI i 1615-21. Fortyfikacje bastionowe, 1. ćw. XVII, modernizowane po 1632.
          Fot.22. Spytkowice (pow. wadowicki). Zamek, 1. poł. XVI, przebudowany ok. 1630.
          Fot.23. Osiek (pow. oświęcimski). Pałac w stylu orientalnym, 1835-39.
          Fot.24. Kopytówka (pow. wadowicki). Dwór ok. 1875.
          Fot.25. Laskowa (pow. limanowski). Dwór 1677.
          Fot.26. Chochołów (pow. nowotarski). Zabudowa wsi z 2 i 3 ćw. XIX w.
          Fot.27. Gołkowice Dolne (pow. nowosądecki). Zagrody kolonistów niemieckich z k. XVIII w.
          Fot.28. Lipnica Murowana (pow. bocheński). Rynek z zabudową z XVIII-XIX w.
          Fot.29. Stary Sącz (pow. nowosądecki). Rynek z zabudową z k. XVIII-XIX w.
          Fot.30. Wadowice. Rynek z zabudową z XIX w.


          Powyżej przedstawiono wybrane fotografie archiwalne zabytków sakralnych, rezydencjonalnych i zespołów zabudowy z Małopolski pochodzące z fototeki ROBiDZ w Krakowie. Zdjęcia wykonane zostały w latach 60. XX w. przez Tadeusza Chrzanowskiego i Mariana Korneckiego w czasie terenowych prac inwentaryzacyjnych.