DANE KONTAKTOWE
DANE TELEADRESOWE
Wyrażam zgodę na przetwarzanie i przetrzymywanie moich danych osobowych niezbędnych do korzystania z materiałów serwisu przez NID zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych z dnia 29.08.1997r. (Dz. U. Nr 133, poz. 883).

PRZYPOMNIJ HASŁO

INFORMACJE OGÓLNE

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

    DLA WŁAŚCICIELI I ZARZĄDCÓW

    Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

      DLA SPECJALISTÓW

      Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

        << < KALENDARIUM / 2012 / KWI > >>

          DZIEDZICTWO
          KULTUROWE W REGIONACH

          mapa WYBIERZ WOJEWÓDZTWO
           
           
           
          Zabytki w regionie
          Miejsca wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO:
          Pomniki historii: Inne ważne zabytki regionu:
           
          • BOBROWO pow. brodnicki
          Bobrowo_Grodzisko_sredniowieczne__Widok_od_polnocnego-za.JPGGrodzisko wczesnośredniowieczne użytkowane było od 2. połowy X wieku do wieku XII. Jednoczłonowa, owalnego kształtu warownia, o wymiarach 70 m × 100 m, zlokalizowana jest przy północno-wschodnim brzegu jeziora Oleczno. Grodzisko objęte jest ochroną prawną wpisem do rejestru zabytków w 1969 roku.


          • BYDGOSZCZ
          Bydgoszcz-Fordon_Grodzisko_sredniowieczne__Widok_od_polu.jpgGrodzisko średniowieczne w Bydgoszczy-Fordonie, użytkowane było od 1. połowy X wieku do 1 połowy wieku XIV, nazywane było wtedy Wyszogrodem. Pierwotnie pierścieniowaty gród o średnicy ponad 130 m przetrwał w około 1/5 wielkości. Pozostałości warowni znajdują się na krawędzi, wysokiego w tym miejscu, brzegu Wisły. Grodzisko objęte jest ochroną prawną wpisem do rejestru zabytków w 1965 roku.


          Bydgoszcz_Dom_Towarowy_ul__Gdanska_15_P__Tuliszewski.jpgDom towarowy obecnie empik przy ul. Gdańskiej 15 został wybudowany w latach 1910-1911 wg projektu berlińskiego architekta Otto Walthera. Jest to przykład wczesnego użycia konstrukcji żelbetonowej. Budynek domu towarowego nawiązuje do rozwiązań architektonicznych berlińskich i paryskich i jest pierwszym tego typu budynkiem w Polsce. Jest to gmach czteropiętrowy, który górną elewację ma ukształtowaną faliście i posiada wgłębny portyk do wysokości trzeciej kondygnacji. Osie filarów upiększają cztery pełnoplastyczne rzeźby przedstawiające alegoryczne postacie kobiece. Zastosowano w domu towarowym układ trójbiegowy, który ułatwiał większej grupie osób dostęp do wybranej kondygnacji. Budynek wpisany do rejestru zabytków w 1971 r.
          • CHALNO pow. radziejowski
          Chalno_Grodzisko_poznosredniowieczne__Widok_od_poludniow.jpgPóźnośredniowieczne grodzisko stożkowate w Chalnie, gm. Topólka, położone jest przy północnym brzegu nienazwanego cieku i wschodnim brzegu jeziora Chalińskiego Dużego, do którego ten ciek wpływa. Grodzisko objęte jest ochroną prawną wpisem do rejestru zabytków w 1985 roku.
           

           
          • CIECHOCINEK
          Kościół p.w. Świętych Apostołów Piotra i Pawła, neogotycki, zbudowany w latach 1873-1884 wg projektu warszawskiego architekta Edwarda Cichockiego i rozbudowany w latach 1984– 1989 wg projektu toruńskiego architekta Jana Tejchmana. Główny korpus kościoła trójnawowy, pierwotnie zamknięty wielobocznym prezbiterium otoczonym trzema sześciokątnymi zakrystiami, po rozbudowie otrzymał poprzeczną nawę ukształtowaną dwupoziomowo. W części prezbiterialnej powtórzono ideę sześcioboków nadają im nową formę, którą częściowo zastosowano także w nawie poprzecznej. Z wyposażenia na uwagę zasługuje ołtarz główny wykonany z białego marmuru karraryjskiego.
          Kościół objęty ochroną prawną poprzez wpis do rejestru zabytków w 1998 r.

          Warzelnia soli i uzdrowisko


          Ciechocinek_warzelnia_soli_1_fot_R_Kola.JPGMiasto Ciechocinek jest unikalnym, uznanym kurortem nizinnym, o wysokiej rangi wartościach zabytkowych i krajobrazowych. Początki Ciechocinka należy wiązać z poszukiwaniami solanki a następnie z budową warzelni soli (zapoczątkowaną w 1824 r). Poszukiwawcze prace wiertnicze źródeł solanki w celu jej wykorzystania przemysłowego zostały zapoczątkowane u schyłku I Rzeczypospolitej. Jednak do znaczących działań w tym zakresie doszło dopiero w nowej sytuacji geopolitycznej, po Kongresie Wiedeńskim, z inicjatywy rządu Królestwa Polskiego, kiedy to okrojone państwo polskie zostało odcięte od salin galicyjskich. Produkcję soli w Ciechocinku na skalę przemysłową rozpoczęto w 1832 r. Za początek działalności sanatoryjnej Ciechocinka przyjmuje się ustawienie w tutejszej karczmie pierwszych wanien kuracyjnych w 1836 r.
          Obszar dzisiejszego Ciechocinka obejmuje istniejące jeszcze od średniowiecza osady wiejskie: Ciechocinek, Słońsk, Wołuszew. Należy zauważyć, iż w układzie przestrzennym miasta zachowały się elementy dawnego, wiejskiego podziału własności gruntów, oraz sieci drożnej. Początki dzisiejszego Ciechocinka należy wiązać z produkcją soli. Źródła archeologiczne i historyczne świadczą, że w okolicy sól z solanek warzono daleko wcześniej niż rozpoczęto wykorzystywać je dla celów leczniczych. W drugiej połowie lat dwudziestych XIX w. podjęto budowę warzelni soli, funkcjonującej prawie nieprzerwanie do czasów nam współczesnych. Zastosowana wówczas produkcja produkcji bez większych zmian jest kontynuowana do dnia dzisiejszego, przy czym poszczególne jej etapy odbywają się z wykorzystaniem historycznych urządzeń, stanowiących pod wieloma względami unikalny w skali europejskiej zespół zabytków techniki.
          Z czasem rosnąca popularność Ciechocinka jako uzdrowiska stymulowała jego szybki rozwój, od początku posiadający cechy świadomego kształtowania przestrzeni. Począwszy od lat czterdziestych XIX w. rozbudowę miasta realizowano w oparciu o kolejne plany regulacyjne: H. Marconiego i J. Gaya – 1843 r.; J. Majewskiego – 1896 r.; A. Paprockiego – 1935 r. Ten ostatni, w którym wykorzystano i rozwinięto wcześniejszy dorobek, posiada szczególne znaczenie dla wizerunku współczesnego Ciechocinka. Ciechocinek został potraktowany jako wielki park o dwóch ośrodkach głównych: „łazienki-tereny” i „tężnie-basen kąpielowy”. Oba ośrodki zostały połączone „systemem alei spacerowych, zieleńców, parków, budynków użyteczności publicznej w jedną zwartą kompozycję urbanistyczną i architektoniczną”. Postulowany przez A. Paprockiego plan miasta-ogrodu wprawdzie nie został przyjęty przez władze miasta, nie mniej zarówno przed 1939 r., jak i po 1945 r., wielokrotnie wykorzystywano jego elementy, zwłaszcza odnoszące się do terenów zielonych.
          W kształtowaniu architektonicznego wizerunku Ciechocinka udział miało szereg wybitnych budowniczych-architektów, z których należy wymieć choćby: J. Graffa (tężnie nr 1 i 2 : 1824–1825); H. Marconiego i F. Rejewskiego (łazienki nr1: 1845–1849); F. Tournelle'a (Hotel Mullera: ok. 1851, w 2008 r. częściowo spalony); E. Cichockiego (kościół parafialny: 1873–1874, pijalnia wód: 1881); J. Hussa (willa Ormuz: 1881); A. Schimmelpfeniga (teatr letni: 1888–1890); A. Mazurkiewicza (pałacyk zarządu uzdrowiska: ok. 1900); J. Majewskiego (łazienki nr 3: 1898, przebudowa łazienek nr 2: 1913 ); C. Domaniewskiego (drugi dworzec kolejowy: 1901–1902); A. Feddersa (muszla koncertowa w parku zdrojowym: 1903); R. Gutta (basen:1931–1932, poczta 1932–1934). W zakresie architektury ogrodowej wymienić należy: H. Cybulskiego (park tężniowy: 1872–1875); F. Szaniora (przebudowa parku zdrojowego: 1897, park sosnowy: 1889–1899); T. Chrapowickiego (park pomiędzy tężniami: 1930), Z. Hellwiga (park zdrowia: 1932–1934). Znacząca część budynków i urządzeń uzdrowiskowych, wzniesionych w XIX i w pierwszej połowie XX w. zachowała się do czasów współczesnych. Najcenniejsze zostały objęte ochroną prawną – wpisem do rejestru zabytków. Ich duże nagromadzenie na stosunkowo niewielkiej przestrzeni wzmacnia walory historyczno-krajobrazowe uzdrowiska.
          Szczególnym wyróżnikiem Ciechocinka są dzieje jego statusu administracyjnego. Mimo iż rozwój przestrzenny kurortu przebiegał zgodnie z zasadami kształtowania i zagospodarowania miasta, to aż do początku XX w. pozostawał on wsią. Wysiłki uzyskania praw miejskich, trwające od lat 50. XIX w., zostały uwieńczone częściowym sukcesem w 1908 r., kiedy to Ciechocinek uzyskał uprawnienia osady. Prawa miejskie nadano mu dopiero w czasie I wojny światowej, 11 XI 1916 r. Po wojnie prawa miejskie Ciechocinka zostały potwierdzone dekretem rządu polskiego z 4 II 1919 r.
          • GĄSAWA pow. żniński
          Kościół p.w. św. Mikołaja (1674 r.) jest najcenniejszym zabytkiem architektury sakralnej na Pałukach, zbudowany przez kanoników regularnych z Trzemeszna z drewna modrzewiowego, w konstrukcji zrębowo-szkieletowej. Od północy przylega do kościoła dobudowana w 1817 r. kaplica św. Antoniego. Wyjątkowość zawdzięcza odkrytym na przełomie XX i XXI w. barokowym malowidłom ściennym przedstawiającymi sceny biblijne oraz bogatemu wystrojowi. Na wyposażeniu kościoła są, m. in. późnogotycka grupa Ukrzyżowania, chrzcielnica z początku XVII w. przeniesiona z dawnego kościoła Dominikanów w Żninie. W ołtarzu głównym znajduje się XVII - wieczny obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem.. Na cmentarzu przykościelnym kamienna figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem z 1866 r. wzorowana na Madonnie Sykstyńskiej Rafaela.
          Kościół objęty ochroną prawną poprzez wpis do rejestru zabytków w 1933 r.
          • GRUDZIĄDZ
          Grudziadz_cytadela_fot_R_Kola1.JPGCytadela jest unikatowym w skali kraju przykładem XVIII-wiecznej sztuki fortyfikacyjnej. Jej budowę rozpoczęto na rozkaz króla Prus Fryderyka II w 1776 r. na wzgórzu położonym na północ od ówczesnego miasta. W skład zbudowanej na planie ośmioboku cytadeli wchodzi donżon, wielki magazyn, umocnione bramy oraz bastionowy system murów, potern (podziemnych przejść), fos i nasypów. Podziemne chodniki kontrminowe (na dwóch poziomach) liczyły sobie (według stanu z 1840 r.) ponad 12 km długości. Główne prace nad cytadelą zakończono w 1786 r. W latach późniejszych rozbudowywano umocnienia twierdzy, dodając do niej kolejne elementy. Grudziądz należał do tych nielicznych twierdz pruskich, które oparły się wojskom napoleońskim. Później twierdza grudziądzka straciła znaczenie obronne, utrzymując jednak nadal garnizon. Cytadela grudziądzka została wpisana do rejestru zabytków w 1990 r. i tym samym objęta ochroną prawną.

          Zespół zabytkowych spichrzy w Grudziądzu

          Grudziadz_Zespol_zabytkowych_spichrzy_fot__W_Stepien.jpgPierwsze spichrze w Grudziądzu powstały najprawdopodobniej przed 1346 r. W 1504 roku wzmiankowanych jest już czternaście murowanych budynków, a wzrastające zyski miasta z handlu zbożem wymuszały na stałą rozbudowę kompleksu.
          W chwili obecnej zespół dwudziestu sześciu spichrzy w Grudziądzu stanowi unikalny zespół urbanistyczny na skalę europejską. Nie tylko tworzy zwartą kurtynę dla zachodniej części starego miasta, ale wraz z kościołem farnym istotną część historycznej panoramy miasta. Panorama Grudziądza ze spichrzami jest niewątpliwie powszechnie rozpoznawana i stanowi jeden z piękniejszych pejzaży miejskich w Polsce. Unikalna jest również konstrukcja poszczególnych budowli – jedno lub dwukondygnacyjne zabudowania dostępne z poziomu miasta i ul. Spichrzowej są w istocie wielokondygnacyjnymi budowlami o strzelistych proporcjach – widocznymi w całej okazałości dopiero od strony nabrzeża Wisły.
          Ze względu na znaczenie dla historii regionu, ilość zachowanej autentycznej substancji zabytkowej, niepowtarzalną formę i skalę należy uznać zespół spichrzy za szczególnie wartościowy dla kultury narodowej.
          • INOWROCŁAW
          Inowroclaw.jpgRomański kościół p.w. Imienia Najświętszej Maryi Panny, nazywany Ruiną, pochodzi z końca XII wieku bądź z początku wieku XIII. Jednonawowa budowla z prezbiterium zakończonym absydą, z fasadą z dwoma wieżami, jest zbudowana z granitowych ciosów, a wieże powyżej nadproża portalu głównego – z cegły. Kościół w 1834 roku zniszczył pożar a w latach 1901–1902 oraz 50. XX wieku został odbudowany i reromanizowany, prócz wież zbudowanych w stylu gotyckim. Charakterystycznym elementem jego zewnętrznego wystroju są płaskorzeźby twarzy i wizerunki zwierząt znajdujące się na ścianie północnej.
          Kościół objęty jest ochroną prawną przez wpis do rejestru zabytków w 1931 roku.  
          • JABŁONOWO POMORSKIE pow. brodnicki
          Jablonowo_1.JPGZespół pałacowo-parkowy zbudowano w latach 1853-1859 według projektu pruskiego architekta królewskiego Frierdricha Augusta Stülera. Architektura pałacu stanowi wyjątkowy przykład neogotyku angielskiego na terenie Pomorza. Architekt włączył do niego umiejętnie elementy romańskie oraz włoskiej (florenckiej) architektury wczesnorenesansowej. Projekt pałacu w Jabłonowie być może nawiązywał do powstającej w tym samym czasie rezydencji arcyksięcia Maksymiliana Habsburga - zamku Miramare pod Triestem. Usytuowany na szczycie wzgórza budynek jabłonowskiego pałacu posiada zróżnicowaną i nieregularną konstrukcję, z prostokątnym korpusem głównym, trójkątnym ryzalitem, wychodzącymi z niego dwoma skrzydłami, z wieżami o różnych kształtach i wysokościach, ozdobiony jest sterczynami, krenelażami, gzymsami, fryzami arkadkowymi. Układ i liczba pomieszczeń miały swoje symboliczne znaczenie. Najwyższa wieża symbolizowała rok, 52 pomieszczenia – tygodnie, 365 okien – dni. Wokół powstał park krajobrazowy. Do zespołu pałacowo-parkowego należą także utrzymane w podobnym stylu co budynek główny oficyny i liczne zabudowania gospodarcze (w tym wyjątkowy czterokondygnacyjny spichrz). Pałac uległ dewastacji podczas I wojny światowej. W 1933 r. został przejęty przez zakon Sióstr Pasterek od Opatrzności Bożej które ulokowały w nim główną siedzibę swego zgromadzenia. Pałac w Jabłonowie Pom. jest objęty ochroną prawną poprzez wpis do rejestru zabytków w 1957 r.
          • JAGUSZEWCE pow. brodnicki
          Jaguszewice_Grodzisko_wczesnosredniowieczne__Widok_od_po.jpgGrodzisko wczesnośredniowieczne w Jaguszewicach, gm. Jabłonowo Pomorskie użytkowane było od 2. połowy X wieku do XII wieku. Jednoczłonowe, owalne grodzisko o wymiarach 50 m × 70 m, położone jest na wysoczyźnie nad zboczem zatorfionej rynny subglacjalnej, którą płynie rzeka Lutryna. Grodzisko objęte jest ochroną prawną wpisem do rejestru zabytków w 2003 roku.
           
          • KAŁDUS pow. chełmiński
          Kaldus_Grodzisko_wczesnosredniowieczne__Widok_od_poludni.JPGGrodzisko wczesnośredniowieczne w Kałdusie gm. Chełmno użytkowane było od 2. połowy X wieku do 1. połowy XIII wieku. Dwuczłonowe, wieloboczne grodzisko położone jest na krawędzi wysoczyzny przylegającej do doliny Wisły. Podczas badań archeologicznych odkryto m.in. relikty bazyliki datowane na 1. połowę XI wieku. Grodzisko objęte jest ochroną prawną wpisem do rejestru zabytków w 1965 roku.
           
          • KCYNIA pow. nakielski
          Późnobarokowy zespół klasztorny karmelitów z 2 poł. XVIII w., w skład, którego wchodzą: kościół parafialny p.w. Wniebowzięcia NMP, trójnawowy, halowy, z dominującymi nad miastem dwiema okazałymi wieżami. Najcenniejszym zabytkiem świątyni i jego osobliwością jest zamieszczony w polu środkowym ołtarza głównego późnogotycki krucyfiks z 1 połowy XVI w. z naturalnymi włosami i srebrną koroną cierniową z XVIII w., zwany Kcyńskim Cudownym Panem Jezusem. Do kościoła przylega późnobarokowy budynek poklasztorny. Przy zespole klasztornym znajduje się krużganek odpustowy, tzw. kalwaria z kaplicami w narożach nakrytymi kopułami; na półkolistych arkadowych wnękach umieszczono malowidła wyobrażające 14-stacjową Drogę Krzyżową (być może autorstwa Antoniego Smuglewicza). Na dziedzińcu krużganka kamienna, późnobarokowa figura św. Jana Nepomucena z XVIII wieku.
          Kościół objęty ochroną prawną poprzez wpis do rejestru zabytków w 1933 r.
          Klasztor i krużganek tzw. Kalwaria objęte ochroną prawną poprzez wpis do rejestru zabytków w 1991 r.
          • KIKÓŁ pow. lipnowski
          Zespół pałacowo-parkowy. Pałac powstał w ostatniej dekadzie XVIII w. prawdopodobnie według projektu Stanisława Zawadzkiego dla rodziny Zboińskich. Jego architektura stanowi rzadkie rozwiązanie klasycystycznej wiejskiej siedziby rezydencjonalnej. Pałac jest dwukondygnacyjny, na planie prostokąta, z dwoma skrajnymi ryzalitami w fasadzie. Pomiędzy nimi znajduje się portyk wgłębny. Główny korpus i ryzality przykryte oddzielnymi dachami. Od strony elewacji tylnej znajduje się taras z którego do stawu i parku prowadzą szerokie, monumentalne schody. Bogata dawniej dekoracja malarska pałacu przetrwała jedynie w Sali Rycerskiej. Zespół pałacowo-parkowy w Kikole został wpisany do rejestru zabytków w 1952 r. i tym samym objęty ochroną prawną. Pałac został po zniszczeniach wojennych odrestaurowany w latach 1957-1964. Obecnie jest własnością prywatną.
          • KOŚCIELEC pow. inowrocławski
          Koscielec.JPGRomański kościół pw. św. Małgorzaty w Kościelcu, położonym niedaleko Inowrocławia, pochodzi z przełomu XII/XIII wieku. Jednonawowa budowla z prezbiterium zakończonym absydą i wieżą na planie kwadratu zbudowano z granitowych ciosów. W drugiej połowie XV wieku w prezbiterium wykonano gwiaździste sklepienie oraz przebudowano wieżę. Około 1559 roku po stronie południowej nawy kościoła zbudowano renesansową kaplicę św. Barbary a w latach 1861–1862 po stronie północnej – bliźniaczą kaplicę Serca Jezusowego. Renesansowa kaplica Św. Barbary prawdopodobnie jest dziełem włoskiego architekta Giovanni Battista di Quadro, znanego w Polsce z przebudowy poznańskiego ratusza, w stylu włoskiego renesansu. We wnętrzu kaplicy znajduje się nagrobek dziedziców Kościelca – Jana Kościeleckiego zmarłego w 1545 r. (postać u dołu) i jego syna Janusza zmarłego w 1559 r., z herbami Ogończyk, Godziemba, Łodzia i Nałęcz. Nagrobek jest przykładem wysokiej klasy renesansowego piętrowego pomnika sepulkralnego wykonanego przez warsztat krakowski w 1559 r., być może w pracowni Jana Marii Padovana.
          Kościół objęty jest ochroną prawną przez wpis do rejestru zabytków w 1931 roku.
          • KRUSZWICA
          Kruszwica.jpgRomański kościół pw św. Piotra i Pawła zbudowano w latach 1120–1140. Trójnawową bazylikę z prezbiterium zakończonym absydą, z transeptem wykonano z granitowych ciosów i piaskowca. Przebudowana w XIV wieku wieża wykonana jest z cegły. Kościół początkowo pełnił funkcję katedry biskupstwa, które w 1148 roku przeniesiono do Włocławka.
          Kościół objęty jest ochroną prawną przez wpis do rejestru zabytków w 1933 roku.
           




          • LUBOSTROŃ pow. żniński
          Lubostron_palac_wetybul_fot_R_Kola1.JPGZespół pałacowo-parkowy położony w Lubostroniu, gm. Łabiszyn. Pałac został wybudowany w latach 1795-1800 według projektu Stanisława Zawadzkiego jako siedziba rodowa hrabiów Skórzewskich. Inspiracją dla architekta była Villa Rotonda pod Vicenzą autorstwa Andrei Palladia. Pałac w Lubostroniu jest budynkiem centralnym, na planie kwadratu, z portykami i nakrytą kopułą trzykondygnacyjną rotundą pośrodku. Kapitele i bazy kolumn z głównego portyku miały pochodzić z niezrealizowanej warszawskiej Świątyni Opatrzności Bożej. Kopułę wieńczy figura Atlasa dźwigającego glob – dzieło rzeźbiarza Władysława Marcinkowskiego. Rotunda w pałacu lubostrońskim w opinii Stanisława Lorentza i Andrzeja Rottermunda należy do najwspanialszych polskich wnętrz klasycystycznych, a jej głównymi atutami są umiejętne skomponowanie elementów architektury i dekoracji oraz subtelne stonowanie kolorystyczne. Dekorację malarską wnętrz wykonali Franciszek i Antoni Smuglewiczowie, a sztukatorską Michał Ceptowicz. Na terenie założenia pałacowo-parkowego znajdują się budynki oficyn, stajni i wozowni, domku ogrodnika, oranżerii, a także domek myśliwski. Park krajobrazowy zaprojektowany został przez Teicherta. Pałac w Lubostroniu został wpisany do rejestru zabytków w 1933 r., zespół pałacowo-parkowy w 1994 r. natomiast jego zaplecze gospodarczo-ogrodnicze w 2005 r.
          • MOGILNO
          Kościół pw. św. Jana Ewangelisty wraz z klasztorem ufundował Kazimierz Odnowiciel w drugiej połowie XI wieku. Pierwotnie romański kościół był trójnawową bazyliką z jedną wieżą oraz unikatowym w Polsce dwupoziomowym prezbiterium zakończonym absydą. Z romańskiej budowli, wykonanej z granitowych ciosów, przetrwały do dziś fundamenty, część murów nawy głównej, prezbiterium z absydą, krypta zachodnia z krzyżowym sklepieniem i dwa filary.
          Kościół objęty jest ochroną prawną przez wpis do rejestru zabytków w 1951 roku.
          • NAPOLE pow. golubsko-dobrzyński
          Napole_Grodzisko_sredniowieczne__Widok_od_wschodu.JPGGrodzisko średniowieczne w Napolu, gm. Kowalewo Pomorskie, będące elementem zespołu osadniczego z osadą i cmentarzem, użytkowane było od 2. połowy X wieku do wieku XIV. Jednoczłonowe, owalnego kształtu grodzisko, o wymiarach 30 m × 43 m, położone jest na wysoczyźnie przy północnym brzegu jeziora Oszczywilk. Grodzisko objęte jest ochroną prawną wpisem do rejestru zabytków w 1965 roku.
           
          • NAWRA pow. toruński
          Nawra_palac_2010_06_10_fot_M_Stocka_138.jpgZespół pałacowo-parkowy w Nawrze, Gm. Chełmża. Jest jednym z najbardziej wysuniętych na północ przykładów klasycyzmu warszawskiego. Pałac zaprojektował warszawski architekt Hilary Szpilowski, który także nadzorował budowę trwającą do 1803 r. Główny budynek pałacu wzniesiony został na planie prostokąta. Jego monumentalna, dwukondygnacyjna elewacja frontowa ozdobiona była klasycznym portykiem z kolumnami jońskimi. W latach 1868-1870 nad środkową częścią drugiego traktu nadbudowano piętro. W 1908 r. poprawiono fasadę pałacu wg projektu poznańskiego architekta S. Mieczkowskiego. Obok budynku głównego znajdują się dwie boczne oficyny. Wokół pałacu znajdował się ogród w stylu angielskim. W XIX w. Nawra stanowiła dla polskiego ziemiaństwa z Pomorza ważne miejsce spotkań i kultywowania tradycji narodowych. Biblioteka w Nawrze zaliczana była do liczniejszych i cenniejszych na Pomorzu. W 1929 r. pałac w Nawrze został wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego i objęty ochroną prawną. Po zniszczeniach w czasie II wojny światowej i w okresie powojennym, w latach 80-tych rozpoczęto prace remontowe i konserwatorskie (odrestaurowano obie oficyny), jednak sam pałac pozostaje nadal zaniedbany. Jego stan stale się pogarsza.
          • OBORY pow. golubsko-dobrzyński
          Zespół klasztorny karmelitów trzewiczkowych z kościołem i klasztorem, usytuowany w samy centrum Ziemi Dobrzyńskiej u podnóża wzniesienia zwanego Grodziskiem (obecnie Kalwarią). Barokowy kościół Nawiedzenia NMP z 1 połowy XVII w. wraz z murowanym klasztorem z 1 połowy XVIII w. stanowią obecnie znane w kraju sanktuarium Matki Boskiej Oborskiej. W kościele znajduje się wiele cennych zabytków, w tym liczne ołtarze i kaplica "Opatrzności". Od wieków czcią otaczana jest cudowna figura Matki Boskiej Bolesnej (Pieta Oborska), wykonana z drewna lipowego na przełomie XIV i XV w. Obok Karmelu Oborskiego wznosi się wzgórze zwane „Kalwarią”, na którym znajduje się zabytkowy cmentarz z ciekawymi grobowcami okolicznej szlachty oraz piętrowymi katakumbami ze szczątkami okolicznych ziemian. Zespół klasztorny karmelitów objęty ochrona prawną poprzez wpis do rejestru zabytków w 1970 r.
          • OSIECZEK pow. wąbrzeski
          Osieczek_Grodzisko_sredniowieczne__Widok_od_poludnia.jpgGrodzisko średniowieczne w Osieczku, gm. Książki, datowane jest na 1. połowę XII wieku. Jednoczłonowe, owalnego kształtu grodzisko, o wymiarach 80 m × 85 m, położone jest w dnie rynny subglacjalnej nad brzegiem jeziora Wielkiego. Grodzisko objęte jest ochroną prawną wpisem do rejestru zabytków w 1965 roku.
           
           
          • PIERANIE pow. inowrocławski
          Drewniany kościół p.w. św. Mikołaja, wzniesiony w latach 1732-1736. w konstrukcji zrębowej i sumikowi-łątkowej. Budowniczym kościoła był mistrz ciesielski z Zagrza Jakub Gac. W połowie XIX w. rozebrano wieże, a w 1901 r. cały kościół odnowiono. Monumentalna, trójnawowa świątynia o układzie bazylikowym posiada dwie kaplice po bokach a sklepienie pokrywają wysokiej klasy rokokowe polichromie z 1754 r., autorstwa Jana Jerzego Petri z Torunia. W głównym ołtarzu znajduje się cudowny obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, który jest drugim po jasnogórskim ukoronowanym obrazem w Polsce. Kościół objęty ochroną prawną poprzez wpis do rejestru zabytków w 1931 r.
          • PLUSKOWĘSY pow. toruński
          Pluskowesy_palac_2010_06_15_fot_M_Stocka_080.jpgZespół pałacowo-parkowy w Pluskowęsach, gm. Chełmża. Neorenesansowy pałac w Pluskowęsach został zbudowany prawdopodobnie według projektu poznańskiego architekta Stanisława Hebanowskiego. Jego budowę zakończono w 1867 r. Pałac stoi na niewielkim wzniesieniu pomiędzy stawami wśród rozległego parku krajobrazowego. Zbudowany na planie prostokąta, jednokondygnacyjny. Część środkowa jest piętrowa, kryta dwuspadowym dachem, natomiast skrzydła parterowe, kryte dachem mansardowym. Bryła pałacu jest bardzo zróżnicowana poprzez użycie całego wachlarza elementów architektonicznych. Do ryzalitów od strony frontowej i ogrodowej dobudowane są portyki, a od strony południowej głównego wejścia – wysunięta loggia. Dodatkowo kompozycję fasady zagęszczają wykusze, gzymsy i pilastry oraz inne elementy dekoracyjne. We wnętrzu zachowały się elementy oryginalnej dekoracji sztukatorskiej. W 1979 r. do rejestru zabytków został wpisany pałac w Pluskowęsach, a cały zespół pałacowo-parkowy w 1990 r. W latach 1980-1989 w pałacu prowadzono prace remontowe. W 1994 r. pałac w Pluskowęsach wraz z parkiem został sprzedany prywatnemu inwestorowi.
          • PODOLINA pow. golubsko-dobrzyński
          Podolina_Grodzisko_wczesnosredniowieczne__Widok_od_zacho.jpgGrodzisko wczesnośredniowieczne w Podolinie, gm. Zbójno, użytkowane było od początku XII wieku do początku wieku XIII. Jednoczłonowe, owalnego kształtu grodzisko, o wymiarach 30 m × 45 m na poziomie korony wałów, położone jest na wydłużonej morenie przylegającej do doliny rzeki Wilenicy. Grodzisko objęte jest ochroną prawną wpisem do rejestru zabytków w 1965 roku.  
           
          • RUDAW pow. golubsko-dobrzyński
          Rudaw_Grodzisko_wczesnosredniowieczne__Widok_od_poludnio.jpgGrodzisko wczesnośredniowieczne w Rudawie, gm. Ciechocin, użytkowane było w XI wieku. Jednoczłonowe, owalnego kształtu grodzisko, o wymiarach 45 m × 85 m, położone jest przy północnym brzegu jeziora Piotrkowskiego, na dawnej wyspie jeziornej. Grodzisko objęte jest ochroną prawną wpisem do rejestru zabytków w 1965 roku.  

           
          • RUŻE pow. golubsko-dobrzyński
          Ruze_Grodzisko_wczesnosredniowieczne__Widok_od_polnocneg.jpgGrodzisko wczesnośredniowieczne w Rużu, gm. Zbójno, użytkowane było od XI/XII wieku do schyłku wieku XIII. Jednoczłonowe grodzisko, kształtem zbliżone do owalu, o wymiarach 80 m × 160 m przy podstawie, położone jest na wysoczyźnie, na przylądku wciętym w dolinę rzeki Ruziec. Grodzisko objęte jest ochroną prawną wpisem do rejestru zabytków w 1965 roku.  
           
          • RZĘCZKOWO pow. toruński
          Rzeczkowo_Grodzisko_wczesnosredniowieczne__Widok_od_poln.JPGGrodzisko wczesnośredniowieczne w Rzęczkowie, gm. Zławieś Wielka, pow. toruński, użytkowane było od 2. połowy X wieku do przełomu XI/XII wieku. Jednoczłonowe, owalne grodzisko, o wymiarach 60 m × 65 m przy podstawie wału, położone przy krawędzi wysoczyzny morenowej nad zboczem doliny Wisły. Grodzisko objęte jest ochroną prawną wpisem do rejestru zabytków w 1965 roku.  
           
          • SARNOWO i WIETRZYCHOWICE pow. włocławski
          Grupa jedenastu megalitycznych grobowców w Sarnowie, gm. Lubraniec, oraz pięciu w Wietrzychowicach, gm. Izbica Kujawska, jest materialną pozostałością obrządku pogrzebowego ludności neolitycznej kultury pucharów lejkowatych. Megality, nazywane grobowcami kujawskimi a nawet polskimi piramidami, to ziemne nasypy z obstawą kamienną zbudowane na planie wydłużonego trójkąta. Największy z nich w Wietrzychowicach ma długość ok. 115 m, szerokość w części czołowej ok. 10 m i wysokość ponad 3 m. Grobowce w Sarnowie i Wietrzychowicach objęte są ochroną prawną wpisem do rejestru zabytków w 1968 roku oraz poprzez powołanie w 2010 roku Parku Kulturowego Sarnowo, a w 2006 roku Parku Kulturowego Wietrzychowice.

          Sarnowo_Grobowce_nr_4_5_6__Widok_od_poludniowego-wschodu.jpg Wietrzychowice_Grobowiec_nr_3__Widok_od_polnocnego-zacho.jpg
          • STRZELNO
          Romański kościół pw. św. Prokopa w Strzelnie zbudowany został w drugim dziesięcioleciu XIII wieku. Nawa główna w postaci rotundy od wschodu zamknięta jest kwadratowym prezbiterium, od zachodu wieżą na planie koła, a od północy dobudowane są dwie niewielkie absydy. Kościół wykonany jest z granitowych ciosów, a w końcu XIV wieku bądź na początku XV górną partię wieży, koronę nawy i szczyt prezbiterium wybudowano w cegle.
          Kościół objęty jest ochroną prawną przez wpis do rejestru zabytków w 1933 roku.

          Kościół Świętej Trójcy i Najświętszej Marii Panny w Strzelnie zbudowano w drugim dziesięcioleciu XIII wieku. Pierwotnie romański kościół, w XVIII wieku zbarokizowany, jest trójnawową bazyliką z transeptem, z prezbiterium zakończonym absydą i dobudowanymi po bokach dwiema podłużnymi kaplicami. Fasadę zachodnią zamykają dwie wieże, obecnie zwieńczone barokowymi hełmami, część wschodnia kościoła kiedyś zamknięta była również dwiema wieżami zbudowanymi na planie koła, których fundamenty odkryto podczas badań archeologicznych. W kościele podczas prac remontowych przeprowadzonych w 1946 roku odsłonięto siedem kolumn romańskich wykonanych z piaskowca. Pośród nich dwie są szczególnie cenne, ozdobione płaskorzeźbami, jedna z wyobrażeniem cnót a druga – przywar.
          Kościół objęty jest ochroną prawną przez wpis do rejestru zabytków w 1933 roku.
          • ŚWIECIE NAD OSĄ pow. grudziądzki
          Swiecie_nad_Osa_Grodzisko_sredniowieczne__Widok_ogolny_o.jpgGrodzisko średniowieczne użytkowane było od 2. połowy X wieku do początku XIV wieku. Dwuczłonowe, o kształcie wydłużonej elipsy grodzisko, położone jest przy krawędzi rynny subglacjalnej, którą płynie rzeka Lutryna. Grodzisko objęte jest ochroną prawną wpisem do rejestru zabytków w 1965 roku.  

           
          • TORUŃ
          Kościół św. Jakuba
          Torun_Kosciol_sw__Jakuba_fot_L_Kotlewski.JPGKościół parafialny Nowego Miasta, zbudowany w latach 1309–1424 z fundacji zakonu krzyżackiego. W latach 1345–1425 był w posiadaniu cysterek, następnie przejęły go benedyktynki. Od 1557 do 1667 roku służył prote¬stantom, po czym wrócił do benedyktynek. Od roku 1832, po kasacie zakonu benedyktynek, stał się ponownie kościołem parafialnym.
          Budowę świątyni rozpoczęto od postawienia pięcioprzęsłowego prezbiterium, następnie stanął czteroprzęsłowy, trój nawowy, bazylikowy korpus z wbudowaną od strony zachodniej czworoboczną wieżą, ukończoną w roku 1350. W latach 1359–1424 obudowano nawy boczne kaplicami.
          Kościół św. Jakuba jest budowlą wyjątkową z racji zastosowania systemu konstrukcyjnego powszechnego na zachodzie Europy, zwłaszcza we Francji, ale rzadkiego na ziemiach polskich. Charakteryzuje się tym, iż parcie boczne sklepienia nawy głównej przeniesiono na skarpy naw bocznych za pomocą łuków odporowych. Skarpy, by zwiększyć ich statyczność, obciążano sterczynami (nazywanymi także pinaklami bądź fialami). Obecnie widoczny jest tylko jeden łuk odporowy, przerzucony nad dachem zakrystii. Pozostałe kryją się pod dachami naw bocznych, podwyższonych w XV wieku. Na uwagę zasługuje prostokątnie zakończone prezbiterium, które przez dodanie skośnie ustawionych skarp, glifów okiennych i specjalnego układu sklepień sprawia wrażenie zakończenia poligonalnego. Szczególnego charakteru kościołowi nadaje użycie glazurowanych cegieł do dekoracji ścian i portali.
          Wnętrze kościoła, niezwykle dekoracyjne przez zastosowanie w prezbiterium i nawie głównej sklepień gwiaździstych, glazurowanej cegły, malowideł i bogatego wyposażenia, posiada odmienny klimat niż inne kościoły toruńskie. W prezbiterium znajduje się barokowy ołtarz główny z 1731 roku, stalle z początku XVII wieku, rokokowy łuk tęczowy z 1773 roku. W nawie głównej na uwagę zasługują renesansowe, bogato zdobione organy (1611 rok), rokokowa ambona (1770 rok), gotycka Madonna z Dzieciątkiem z końca XIV wieku z barokową polichromią z XVIII wieku. W nawie połu¬dniowej gotycki, mistyczny krucyfiks z końca XIV wieku pochodzący z kościoła św. Mikołaja.

          Kościół p.w. Świętego Ducha
          , barokowy, pierwotnie pełnił funkcję staromiejskiego zboru ewangelickiego, od 1945 r. w posiadaniu zakonu jezuitów. Wybudowany jako obiekt bezwieżowy w latach 1754-1756 wg projektu drezdeńskiego architekta Andrzeja Adama Beahra; projekt skorygował toruński architekt Efraim Schroeger. W takiej formie zbór przetrwał do lat 90. XIX w. wówczas w latach 1893-1899 r. dobudowano wieżę wg projektu Hugo Hartunga. Na uwagę zasługuje ciekawe wyposażenie, głównie z połowy XVIII w., barokowy ołtarz główny z 1756 autorstwa Jana Langenhahna, drzwi intarsjowane. Obecnie kościół jest siedzibą duszpasterstwa akademickiego.
          Kościół objęty ochroną prawną poprzez wpis do rejestru zabytków w 1929 r.

          twierdza_torun_fot_A_Paczuski.jpgTwierdza. W Toruniu zachowały się zabytki architektury obronnej od średniowiecza aż po początek XX w. Najbardziej reprezentatywny jest jednak zespół pierścieniowej twierdzy toruńskiej z 4 ćw. XIX w., dzięki któremu Toruń należał do największych twierdz państwa Pruskiego przełomu XIX i XX w. W skład tego zespołu wchodzi 7 dużych fortów, 8 fortów pośrednich rozmieszczonych promieniście od śródmieścia, po obu stronach Wisły, w tzw. pasie umocnień zewnętrznych. Oprócz tego zbudowano 31 schrony dla piechoty, 26 schronów dla artylerii i 26 schronów amunicyjnych oraz ponad 20 baterii ziemnych. Na obrzeżach ówczesnego miasta powstało także kilka zespołów budynków koszarowych. Już przed I wojną światową niektóre elementy umocnień twierdzy poddano modernizacji, dodając m.in. baterie pancerne. Do dziś zachowało się w różnym stanie prawie 150 budowli obronnych. Forty twierdzy toruńskiej zostały objęte ochroną prawną poprzez wpis do rejestru zabytków w 1971 r.

          Gmach Ubezpieczaln
          i Społecznej mieszczący się przy ul. Uniwersyteckiej 17 powstał z inicjatywy Naczelnika Wojewódzkiego Urzędu Zdrowia doktora Zdzisława Dandelskiego, a zaprojektowanie i kierowanie budową przekazał swojemu przyjacielowi architektowi Kazimierzowi Ulatowskiemu. Gmach powstał w 1928 roku w stylu klasycystycznym, przeżywającym w tym czasie swój renesans. Styl ten stanowił wyzwanie dla architektów – urbanistów. Miał łączyć funkcjonalność z przepychem budowli greckich i rzymskich Ważnym elementem budynku byłą płaskorzeźba z kamienia wykonana przez przyjaciela Kazimierza Ulatowskiego, rzeźbiarza Ignacego Zelka. Ubezpieczalnia Społeczna pełniła ważną rolę w zakresie opieki medycznej dla mieszkańców Torunia. W tym czasie Toruń posiadał jedną z najlepiej rozbudowanych baz diagnostycznych, opartych o nowoczesną diagnostykę laboratoryjną i aparaturę medyczną. Budynek ten reprezentuje głównie nurt modernistycznego klasycyzmu, podobnie jak gmach Dyrekcji Lasów Państwowych i Kościoła Chrystusa Króla. Nazywany był „Pałacem Zdrowia”, a dziś określany bywa jako „Przychodnia Staruszka”.

          Torun_Urzad_Marszalkowski_Plac_Teatralny_2_fot_M_Stocka_.jpgGmach dawnej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych, obecnie Urząd Marszałkowski przy pl. Teatralnym 2 powstał w latach 30 XX wieku na potrzeby Pomorskiego Urzędu Wojewódzkiego, w 1933 roku został on przekazany Gdańskiej Okręgowej Dyrekcji Kolei Państwowych. Budowa została zrealizowana w dwóch etapach. Korpus główny, wieże klatek schodowych oraz skrzydła boczne powstały wg projektu prof. Arch. Franciszka Krzywdy-Polkowskiego w latach 1929-1933. W 1934-1937 dobudowano skrzydło tylne według projektu architekta Stefana Cybichowskiego. Budynek jest jedną z dwóch, obok Katowic, międzywojennych realizacji architektonicznych przeznaczonych na siedziby urzędów wojewódzkich. Obiekt zachował modernistyczną bryłę, wystrój elewacji i czytelny układ przestrzenny. Wykonanie budynku w konstrukcji żelbetowej, ramowo-słupowej umożliwiło swobodną aranżację przestrzeni funkcjonalnej budynku. Obiekt wpisany do rejestru zabytków w 2008 r.

          Torun_komunalna_kasa_oszczednosci_Fosa_Staromiejska_1a_f.jpgGmach Komunalnej Kasy Oszczędności i Pomorskiego Starostwa Krajowego, obecnie Collegium Minus UMK, tzw. „Harmonijka”, przy ul. Fosa Staromiejska 1a w Toruniu został wzniesiony według projektu warszawskiego architekta Jerzego Wierzbickiego, współautora gmachu KC PZPR w Warszawie i dworca w Katowicach. Jest to budynek modernistyczny, posiadający wybitne walory plastyczne, reprezentujące odmianę wertykalną tego kierunku. Wzniesiony został w 1935-1936 roku dla Starostwa Krajowego Pomorskiego i Komunalnej Kasy Oszczędności. Budynek powstał na rzucie wydłużonego prostokąta, a sama konstrukcja nośna jest żelbetowa. W obiekcie zachowały się elementy pierwotnego wystroju. Jest to jeden z nielicznych przykładów odmiany wertykalnej modernizmu z okresu dwudziestolecia międzywojennego. Budynek wpisany do rejestru zabytków w 2008 r.

          Dawny Budynek Muzeum Ziemi Pomorskiej mieszczący się przy ul. Chopina 12/18 został zaprojektowany w 1936 roku przez Tadeusza Kaszubskiego i Stefana Putowskiego i ukończone w stanie surowym w 1938 roku. Będąc jednym z czterech, wzniesionych w przedwojennej Polsce gmachów muzealnych, niewątpliwie nadawało prestiż dzielnicy Bydgoskie Przedmieście. Obecnie w budynku mieści się Wydział Matematyki i Informatyki UMK.

          Ratusz staromiejski w Toruniu
          Torun_Ratusz_Staromiejski_fot__L_Kotlewski.JPG
          Zajmująca centralne miejsce Rynku Staromiejskiego budowla gotycka, zaliczana do najwybitniejszych tego typu w Europie, wzorowana na architekturze flandryjskiej, jest wynikiem wielowiekowych przekształceń architektonicznych.
          Najstarszym elementem ratusza staromiejskiego jest najprawdopodobniej wieża. W 1259 roku zbudowane zostały ławy chlebowe i sukiennice, w 1274 roku dobudowano ratusz, w roku 1279 wagę miejską, a w 1343 sąd i kramy. W 1385 roku nadbudowano dwie kondygnacje wieży, czyli do obecnej wysokości. W latach 1391–1399 wymienione budynki scalono w jednolitą strukturę, połączono w ten sposób funkcje administracyjne, sądowe i kupieckie. Budowniczym ratusza był mistrz Andrzej. Gmach ratusza to czworoboczna, zwarta budowla o wymiarach 44 m × 52 m z prostokątnym dziedzińcem. Do czasów współczesnych zachowały się obszerne podziemia ze sklepieniami wspartymi na granitowych słupach. Elewacje podzielone zostały rytmem pionowych, bogato profilowanych wnęk. Mieszczą się w nich, w przyziemiu, wejścia do piwnic i kramów. Nieco wyżej znajdują się małe okna, którymi doświetlano parter, a na piętrze okna duże, prostokątne. Przyziemia ratusza od zewnątrz i od strony dziedzińca zajmowały kramy. Na pierwszym piętrze znajdowały się: sala Rady, Kamlaria (urząd zarządzającego gospodarką miejską), kancelarie. W skrzydle zachodnim tego piętra mieściła się Wielka Sala, w której dokonywano wyborów do władz, odbywały się tu różne uroczystości miejskie, a w dni powszednie sprzedaż sukna.
          W latach 1602–1605 budynek podwyższono o jedną kondygnację. Rozbudowę przeprowadził Wilhelm Marten najprawdopodobniej według projektów flamandzkiego architekta Antoniego van Obberghena. Przedłużając wnęki elewacji i kończąc je spłaszczonym, ostrym łukiem uszanowano formę ratusza nadaną mu w gotyku. Średniowieczne otwory okienne we wnękach zastąpiono oknami z kamienną wyprawą. Narożniki budynku wzbogacono kamienno-ceglanymi, ośmiobocznymi wieżyczkami nadwieszonymi na konsolach. Na osiach fasad (rynkowych i dziedzińca) zbudowano ceglane szczyty ozdobione manierystyczną dekoracją wykonaną z piaskowca, zachowane w stanie szczątkowym od północy i w dziedzińcu od północy i południa. Pozostałe szczyty uległy zniszczeniu w wyniku pożaru ratusza w czasie oblężenia Torunia przez Szwedów w 1703 roku. Zastąpiono je barokowymi podczas odbudowy ukończonej w 1737 roku, wtedy też zmieniono wygląd wnętrz. Ratusz różnił się zasadniczo także zwieńczeniem wieży, które przed pożarem składało się z wysokiego hełmu z czterema mniejszymi hełmami narożnych wieżyczek. Na wieży już w średniowieczu znajdował się zegar, a także dzwony, obecne pochodzą z 1728 roku.
          W XIX wieku większość po¬mieszczeń budynku adaptowno do potrzeb administracji. W 1869 roku pochyloną zachodnią fasadę ratusza podparto neogotyckim ryzalitem, koniecznym także ze względów konstrukcyjnych.
          Obecnie w ratuszu mieści się Muzeum Okręgowe kontynuujące tradycje Muzeum Miejskiego założonego w 1861 roku, i Muzeum Towarzystwa Naukowego otwartego w 1876 roku.

          Stacja wodociągowa „Stare Bielany”

          Torun_Stacja_wodociagowa_Stare_Bielany_fot__R_Kola.jpgW Toruniu niemalże nieprzerwanie od XIV w. funkcjonował system grawitacyjnego sprowadzania wody do miasta, pozyskiwanej z ujęć powierzchniowych, znajdujących się na stosunkowo odległych przedmieściach. W XIX w. rozwój przestrzenny miasta, a przede wszystkim wzrost liczby jego ludności, powodował iż dotychczas stosowany system nie był w stanie zaspokoić powiększającego się zapotrzebowania na wodę. W drugiej połowie stulecia podjęto intensywne poszukiwania nowych źródeł wody i możliwości jej dystrybucji. Prace poszukiwawcze i projektowe przeciągnęły się aż do początku ostatniej dekady XIX w. Ostatecznie zakończono je w październiku 1892 r. zatwierdzeniem przez Radę Miejską projektu budowy sieci wodociągowej i kanalizacyjnej, oraz wodociągowej stacji pomp na przedmieściu Bielany, znajdującym się na północnym zachodzie od centrum Torunia.
          Stację ulokowano częściowo na terenie dawnego cmentarza bielańskiego, w części zaś na terenie tutejszego folwarku. Wykonaniem projektu technicznego stacji zajął się inż. Heinrych Metzger. Projekt architektoniczny powierzono Radcy Budowlanemu Miasta Torunia, architektowi Schmidtowi. Jeszcze w 1892 r. przystąpiono do prac budowlanych.
          Dostawę materiałów i budowę w przeważającej części prowadzono siłami miejscowymi, jedynie wyposażenie techniczne maszynowni wraz z maszyną parową sprowadzono z poza Torunia. Zaprojektowany przez Metzgera system dostarczania wody umożliwiał bezpośrednie pompowanie wody do sieci, bądź pośrednio, po wstępnym jej zmagazynowaniu w dwóch zbiornikach podziemnych i w zbiorniku w wieży. Wodę pompowano dwiema pompami tłokowymi o wydajności 150 m3/h, napędzanymi maszyną parową.
          Prace budowlane zakończono w 1894 r. Zespołem stacji, określanej obecnie jako „Stare Bielany” zajęto prostokątny teren przy dzisiejszej ul. Św. Józefa, zabudowując go w części północnej, przetrwałymi do dnia dzisiejszego czerwonoceglanymi budynkami. W skład stacji weszły następujące budynki: studnia zbiorcza (czerpnia dla pomp), dwa podziemne zbiorniki wody o pojemności po 400 m3 z budynkiem komory zasuw, maszynownia z kotłownią, wieża ciśnień ze zbiornikiem o pojemności 400 m3, warsztat, dom mieszkalny (w którym znajdowały się również pomieszczenia biurowe stacji, laboratorium) wraz z budynkiem gospodarczym. Ponadto przy wieży wykopano niewielki staw służący do gromadzenia nadmiaru wody spływającej z zapełnianych zbiorników.
          W 1954 r. zaniechano używania pomp tłokowych i maszyny parowej, zastępując je pompami wirowymi napędzanymi elektrycznie. Nieczynna maszyna parowa ponoć przetrwała do lat siedemdziesiątych XX w., kiedy ta została zdemontowana. Jeszcze później zaprzestano wykorzystywania zbiornika w wieży ciśnień. W latach dziewięćdziesiątych XX w. wieża pozostawała nie użytkowana.
          Z początkiem XXI stulecia podjęto prace remontowo-konserwatorskie historycznych budynków stacji. Remontom poddane zostały elewacje i wnętrza maszynowni oraz wieży. Wokół budynków uporządkowano otoczenie. Na terenie stacji utworzono stałą ekspozycję obrazującą dzieje zaopatrzenia Torunia w wodę oraz usuwania nieczystości płynnych.
          • WŁOCŁAWEK
          Wloclawek_poczta_glowna_Chopina_54_2011_03_09_fot_R_Kola.JPGBudynek Urzędu Poczty przy ul. Chopina 54 we Włocławku powstał według projektu warszawskiego architekta Maksymiliana Goldberga w 1936 roku. Jest to jeden z pierwszych przykładów zastosowania rozwiązań modernistycznych w zabudowie miasta Włocławka. Konstrukcyjnie stylowo jednorodna budowla, składająca się z prostych brył i płaszczyzn porządkujących wnętrze. W środku mamy trójosiowe wejście, przestronną halę i trakty komunikacyjne. Bardzo dobrze widać dążenie do funkcjonalizacji i technicyzacji. Budynek wpisany do rejestru zabytków w 1993 r.
          • ZAMEK BIERZGŁOWSKI pow. toruński
          Bierzglowo_Zamek_2010_06_15_Fot_M_Stocka_064.jpgZamek Bierzgłowski, gm. Łubianka. Budowę zamku konwentualnego w Zamku Bierzgłowskim, który jest jednym z najstarszych zamków na terenie ziemi chełmińskiej, krzyżacy rozpoczęli w latach 60. XIII w. Już 10 lat później zamek był siedzibą komtura, co może świadczyć o poważnym zaawansowaniu jego budowy. Warownia jest założeniem dwuczłonowym, składającym się z zamku wysokiego i podzamcza. Zamek wysoki zbudowano na planie nieregularnego pięcioboku. W latach późniejszych budynki zamku były wielokrotnie przebudowywane, a w 1908 r. padł on ofiarą pożaru. Do dziś, w bramie prowadzącej do zamku wysokiego, zachował się tympanon z ceramicznym, płaskorzeźbionym wizerunkiem konnej postaci w bramie, w towarzystwie dwóch pieszych rycerzy – jest to jedna z najstarszych figuralnych dekoracji architektonicznych w budowlach krzyżackich. Zamek Bierzgłowski został w 1930 r. wpisany do rejestru zabytków i jest objęty ochroną prawną.
          • ŻYGLĄD pow. chełmiński
          Zyglad_Widok_ogolny_od_pd-zach.JPGGrodzisko wczesnośredniowieczne w Żyglądzie, gm. Papowo Biskupie, użytkowane było od połowy X wieku do początku XI wieku. Jednoczłonowe, koliste grodzisko, o średnicy około 45 m przy podstawie wału, położone jest na szczycie wzniesienia znajdującego się w szerokiej rynnie subglacjalnej, którą płynie Struga Papowska. Grodzisko objęte jest ochroną prawną wpisem do rejestru zabytków w 1965 roku.


          ZABYTKI TECHNIKI


          ALEKSANDRÓW KUJAWSKI


          Aleksandrow_dworzec_kolejowy_2011_11_15_fot_A_Paczuski_0.JPGDawna stacja graniczna I klasy Drogi Żelaznej Warszawsko-Bydgoskiej. Prace przy budowie stacji i dworca w Aleksandrowie prowadzono równolegle z budową trasy kolejowej z Łowicza w kierunku granicy z zaborem Pruskim. Otwarcie linii i aleksandrowskiej stacji nastąpiło w grudniu 1862 r. Dworzec kolejowy w Aleksandrowie Kujawskim o cechach pałacu zasługuje na szczególną uwagę. Ów monumentalny budynek, noszący ślady dawnej świetności, jest wynikiem kolejnych rozbudów dokonanych w czasach Królestwa Polskiego. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości i likwidacji funkcji obsługi ruchu granicznego, dworzec zaczął podupadać. W 1998 r. zespół dworca został objęty ochroną prawną wpisem do rejestru zabytków. Współcześnie, mimo ogromnej wartości zabytkowej, dworzec znajduje się z złym stanie. W 2008 r. samorząd miejski przejął dworzec z rąk PKP i przystąpił do realizacji konserwatorskiego projektu rewitalizacji budynku.

          BYDGOSZCZ

          Bydgoszcz_wyspa_mlynska_fot_R_Kola_2.JPGZespół zabytkowy na Wyspie Młyńskiej. Początki przemysłu bydgoskiego związane są z terenem wyspy powstałej pomiędzy dwoma ramionami rzeki Brdy, dodatkowo przeciętej kanałami. Zarówno kształt wyspy, jak i bieg cieków w ciągu dziejów ulegały wielokrotnym przemianom. Korzystając z energii płynącej wody od XIV w. na wyspie lokowano młyny. W 1594 r. założono mennicę. Do czasów współczesnych m.in. dotrwały spichrze z XVIII i XIX w., monumentalny młyn z 1849 r., kaszarnia z 1898 r., elektrownia z pocz. XX w. W 1995 r. zespół Wyspy Młyńskiej został objęty ochrona prawną wpisem do rejestru zabytków. W ostatnich latach dokonuje się rewitalizacja zabytkowego obszaru wyspy. Budynki przemysłowe wykorzystuje się na cele kulturalne (m.in. Muzeum Okręgowe im. L. Wyczółkowskiego).

          BYDGOSZCZ–NAKŁO

          Bydgoszcz_kanal_fot_R_Kola_2.JPGKanał Bydgoski. Stanowi odcinek drogi wodnej łączącej Wisłę z Odrą. Właściwy kanał – sztucznie przekopany ciek wodny, ma początek w Bydgoszczy w miejscu połączenia z rzeką Brdą (dopływem Wisły), na terenie miasta skanalizowaną; dalej dociera do Nakła, gdzie łączy się z dolną Notecią (dopływem Odry), również skanalizowaną. Budowla o długości prawie 25 km powstała w krótkim czasie w latach 1772–1775. W XIX i XX w. była kilkakrotnie przebudowywana. W latach 1910–1915 w Bydgoszczy zmieniono krótki odcinek kanału wyodrębniając tzw. Stary Kanał Bydgoski (dziś w części zasypany). W 2005 r. Zespół Kanału Bydgoskiego został objęty ochroną prawną wpisem do rejestru zabytków.

          FOJUTOWO pow. tucholski


          Fojutowo_akwedukt_fot_R_Kola_3.JPGAkwedukt. Unikalny zabytek hydrotechniczny, będący dwupoziomowym skrzyżowaniem dwóch cieków wodnych. Górą w osi wału ziemnego poprowadzono Wielkiego Kanału Brdy; dołem ok. 9 m niżej tunelem pod wałem przepuszczono wody Czerskiej Strugi. Ten swoity most wodny powstał w związku z budową Wielkiego Kanału Brdy, w latach 1841–1848, w celu nawadniania łąk w okolicach Czerska. Jego konstrukcja współcześnie została zmodernizowana (żelbet), niemniej portalom tunelu nadano formy historyczne. Akwedukt w Fojutowie stanowi dużą atrakcję turystyczną. Został objęty ochroną prawną wpisem do rejestru zabytków od 1994 r.

          PIŁA NAD BRDĄ pow. tucholski


          Pila_Kopalnie_BUKO_fot_R_Kola.JPGRelikty kopalń węgla brunatnego, unikalnego, do niedawna zapomnianego zabytku przemysłu górniczego. Eksploatację węgla brunatnego rozpoczęli w drugiej połowie XIX w. okoliczni mieszkańcy. Z początkiem XX w. rozpoczęto wydobycie metodami głębinowymi na skalę przemysłową. Pracowano systemem szybów i sztolni wydobywając węgiel z głębokości od 20 do 50 m, łącznie z 6 niewielkich kopalń: Buko, Olga, Montania, Aleksandra, Teresa i Zofia. W ostatnich latach z inicjatywy miejscowego stowarzyszenia BUKO na terenie dawnych kopalń prowadzono badania archeologiczne, dzięki którym odkryto szereg pozostałości działalności górniczej.

          TORUŃ


          Torun_Mostowa_1_wciagarka.jpgWciągarka w Baszcie Żuraw.
          W XIV-wiecznej baszcie południowego frontu murów miejskich Torunia, zespolonej z XVIII-wiecznym spichrzem (współcześnie hotelem) przy ul. Mostowej znajduje się unikalne urządzenie dawnej techniki dźwigowej. Pokaźnej wielkości wciągarka, umieszczona na poddaszu baszty , została wykonana z drewna, uzupełnionego o żelazne części wzmacniające. Specjalna konstrukcja urządzenia – wielkie koło mechanizmu napędowego, jak i koło zapadkowe – pozwala na jego uruchomienie, jak i zatrzymanie przy pomocy lin z dowolnej kondygnacji baszty. Skąpe dane zdają się świadczyć, że wciągarkę ustawiono w 1823 r., podczas adaptacji baszty i spichrza na potrzeby magazynu pruskiej armii. Baszta Żuraw objęta jest ochroną prawną wpisem do rejestru zabytków od 1929 r.



          ŻNIN


          Zninska_Kolej_Powiatowa_stacja_taboru_fot_R_Kola.JPGŻnińska Kolej Powiatowa. Pierwsze odcinki kolei wąskotorowej (o szerokości toru 600 mm) otwarto w 1894 r. Kolej przewoziła pasażerów, ale prze wszystkim służyła do transportu płodów rolnych, głównie buraków cukrowych do żnińskiej cukrowni. Od 1976 r. wąskotorówką przewozi się turystów, a odcinek kolei ze Żnina, przez Wenecję, Biskupin do Gąsawy, stał się pierwszą kolejową trasa turystyczną w Polsce. Na co dzień pociągi obsługiwane są lokomotywami spalinowymi. Okazjonalnie uruchamiany jest, przywrócony do ruchu w 2010 r., parowóz Px38-805. Na stacji kolejowej Żnin Wąskotorowy znajdują się charakterystyczne dla przełomu XIX i XX w. czerwono-ceglane budynki kolejowe: dyrekcja kolei, wachlarzowa parowozownia (rzadko spotykana na kolejach wąskotorowych), warsztaty z zachowanym zespołem obrabiarek służących naprawie taboru.