DANE KONTAKTOWE
DANE TELEADRESOWE
Wyrażam zgodę na przetwarzanie i przetrzymywanie moich danych osobowych niezbędnych do korzystania z materiałów serwisu przez NID zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych z dnia 29.08.1997r. (Dz. U. Nr 133, poz. 883).

PRZYPOMNIJ HASŁO

INFORMACJE OGÓLNE

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

    DLA WŁAŚCICIELI I ZARZĄDCÓW

    Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

      DLA SPECJALISTÓW

      Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

        << < KALENDARIUM / 2012 / KWI > >>

          DZIEDZICTWO
          KULTUROWE W REGIONACH

          mapa WYBIERZ WOJEWÓDZTWO
           
           
           
          Czerwińsk nad Wisłą – dawne opactwo Kanoników Regularnych
          2021.04.28

          Czerwińsk nad Wisłą – dawne opactwo Kanoników Regularnych


          Do pobrania: Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 19 kwietnia 2021 r. w sprawie uznania za pomnik historii „Czerwińsk nad Wisłą – dawne opactwo Kanoników Regularnych”

          Ukształtowany przez ponad 800 lat zespół opactwa w Czerwińsku stanowi świadectwo trwania kultury materialnej i niematerialnej o wyjątkowym znaczeniu dla dziedzictwa polskiego. Opactwo było świadkiem ważnych wydarzeń w dziejach Polski oraz miało związek z wieloma znanymi postaciami historycznymi: królami, książętami, biskupami itp. Zabytek należy do wąskiego grona dzieł architektury w stylu romańskim o najwyższej wartości artystycznej w skali kraju, a realizacje rzeźbiarskie i malarskie, z których słynie, tj.: romański portal i polichromie to unikaty w tej części Europy. Kościół konwentualny jest jednym z najlepiej zachowanych przykładów architektury romańskiej w Polsce. Prezentuje rzadki na terenie Polski architektoniczny typ z dwuwieżowym masywem zachodnim (westwerkiem, zatartym w późniejszych wiekach) i trójabsydowym zamknięciem części wschodniej (absydy rozebrane lub przebudowane). Po raz pierwszy też w budownictwie romańskim w Czerwińsku zastosowano cegłę (miejscowo).

          Opactwo pełniło rolę ważnego na Mazowszu sanktuarium, do którego pielgrzymowali królowie z dynastii Wazów. Działalność kanoników czerwińskich w znaczący sposób wpłynęła także na kulturę agrarną regionu, dzięki wdrażanym przez mnichów nowym sposobom gospodarowania na obszarach rolniczych, leśnych i w osadach flisackich.
           
          Wyjątkową wartością założenia klasztornego jest także trwałość historycznego krajobrazu kulturowego. Położone malowniczo na wysokim brzegu Wisły opactwo zachowało relacje przestrzenne z miasteczkiem u swego podnóża (pierwotnie rybacką osadą służebną) i nadal w sposób niezakłócony dominuje w okolicznym krajobrazie.

          Historia
          Ok. 2 ćwierci XII w. biskup płocki Aleksander z Malonne wraz z książętami Bolesławem Kędzierzawym oraz Henrykiem Sandomierskim, ufundował opactwo dla kanoników regularnych laterańskich i sprowadził zakonników do Czerwińska z opactwa św. Idziego w Liège. Przez setki lat, zgromadzenie rosło w siłę dzięki licznym nadaniom stając się z czasem jednym z najbogatszych i najokazalszych na Mazowszu zespołów architektonicznych.
          Kościół powstał prawdopodobnie w poł. XII w. i zachował się z późniejszymi przebudowami, natomiast pierwotna, romańska zabudowa claustrum nie przetrwała do naszych czasów, chociaż zagadnienie to wymaga jeszcze gruntownych badań archeo-architektonicznych. Wiadomo, że w 2 poł. XIII w. przy świątyni prowadzono prace budowlane, zlikwidowano wówczas apsydę stanowiącą zakończenie nawy południowej wstawiając tam ścianę, która następnie została pokryta unikatowymi dziś późnoromańskimi freskami o tematyce biblijnej.
           
          W 1328 r. część świątyni strawił pożar. Jej odbudowę rozpoczęto w stylu gotyckim. Właściwa przebudowa kościoła nastąpiła w XV w. Najprawdopodobniej wtedy przebudowano wschodnią część kościoła, wydłużono prezbiterium przez zamurowanie poprzedzających je romańskich arkad. Prawdopodobnie na początku XIV w. przebudowano apsydę prezbiterium nakrywając ją wówczas gotyckim sklepieniem i przepruwając ściany wysokimi oknami.
           
          W 1410 r. w pobliżu klasztoru miała miejsce opisywana w źródłach średniowiecznych słynna przeprawa przez Wisłę króla Władysława Jagiełły wraz z wojskiem ciągnącym na wojnę z Państwem Krzyżackim. Udało się wówczas sprawnie sforsować rzekę dzięki potajemnie skonstruowanemu mostowi łyżwowemu. Był to niewątpliwy sukces strategiczny i inżynieryjny w tej kampanii, zaskoczył bowiem krzyżaków i pozwolił na szybką koncentrację wojsk polskich i litewskich.
           
          W Czerwińsku w 1422 r. król nadał też przywilej dający szlachcie nietykalność dóbr bez wyroku sądowego.
           
          W latach 1497-1502 r. przebudowano kruchtę znajdującą się między zachodnimi wieżami. Na południe od frontu świątyni wzniesiono wówczas ceglaną dzwonnicę-bramę. W XVI w. nawy kościoła zasklepiono późnogotyckim sklepieniem gwiaździstym, a budynki klasztorne odremontowano i rozbudowano. Zapewne w tym czasie przedzielono murem kaplicę północną, tworząc w jej części wschodniej kościelny skarbiec (mur usunięto dopiero w XX w.). W apsydzie prezbiterium powstała okazała, dwustrefowa wczesnorenesansowa polichromia (obecnie za ołtarzem głównym).
           
          Po inkorporacji Mazowsza do Królestwa Polskiego w 1529 r. Czerwińsk został częścią województwa mazowieckiego, a opactwo objęte zostało komendą królewską. Mimo, że oficjalnie opaci komendatoryjni wkroczyli do Czerwińska w 1740 r. (dzięki ustaleniom Konkordatu Wschowskiego), nieoficjalnie, na długo przed konkordatem swoich opatów obsadzali królowie. Wśród opatów czerwińskich znaleźli się królewscy bracia m. in: Andrzej Batory, Karol Ferdynand Waza i Michał Poniatowski, bądź osoby piastujące wysokie stanowiska w administracji królewskiej: sekretarz wielki koronny – Michał Szyszkowski, podkanclerzy koronny - Andrzej Trzebicki, podkanclerzy koronny - Jan Kazimierz Bokun, dyplomata, biskup kamieniecki i poznański - Stanisław Józef Hozjusz. W XVII w. do kościoła wielokrotnie pielgrzymowali królowie z dynastii Wazów. Trwała wówczas barokizacja wnętrza kościoła, w tym przebudowa chóru, sklepienia nawy głównej oraz instalacja nowego manierystycznego głównego ołtarza (1630) fundacji opata Mikołaja Szyszkowskiego. Temuż opatowi przypisuje się także restaurację wież i przebudowę pomieszczeń klasztornych.
           
          W 2 poł. XVII w., wyrosłe nad brzegiem Wisły miasteczko Czerwińsk przez wieki funkcjonujące w symbiozie z klasztorem, wskutek najazdu szwedzkiego i utraty znaczenia transportu wiślanego znacznie podupadło i nigdy już nie wróciło do czasów swojej świetności. Sam klasztor także tracił swe znaczenie. W tle zubożenia klasztoru i jego powolnego upadku oprócz niszczycielskiego najazdu Szwedów, znajdował się nieuregulowany podział władzy między opata komendatoryjnego, a klaustralnego (zakonnika wybieranego przez kanoników).
           
          W latach 1759–1775 przeprowadzono ostatnie poważne prace remontowe w klasztorze i kościele. Pobudowano bliźniacze szkarpy mające wzmocnić fasadę kościoła oraz ufundowano parę nowych ołtarzy bocznych św. Augustyna i Świętego Krzyża, w których umieszczono obrazy Jezusa Ukrzyżowanego i św. Augustyna pędzla Szymona Czechowicza.
           
          Po trzecim rozbiorze miasto i opactwo znalazły się pod zwierzchnictwem pruskim, a od 1815 r. - rosyjskim. W 1819 r. nastąpiła kasata zakonu. Bogaty skarbiec i cenne wyposażenie uległy rozproszeniu. Sprowadzone w 1819 r. na miejsce zakonników siostry norbertanki z Płocka pozostały tutaj do początku XX wieku. Stan techniczny kościoła pogarszał się. W połowie stulecia prowadzone były prace ratujące wieże. Z materiałów ikonograficznych wynika, że wieża północna pozbawiona była wówczas nie tylko dachu i więźby, a także górnej części murów.
           
          Już w poł. XIX w. pojawiły się pierwsze publikacje na temat opactwa i kościoła, w których zwraca się uwagę na ich wartość zabytkową. Wzrost świadomości, ale i kolejne uszkodzenia klasztoru sprawiły, że w 1907 r. rozpoczęto gruntowne prace konserwatorsko-restauracyjne w kościele i klasztorze według projektu Stefana Szyllera przy współpracy z Towarzystwem Opieki nad Zabytkami Przeszłości. Zrekonstruowano wówczas romański portal główny wykorzystując odnalezione fragmenty oryginalnych części. Przemurowano także schodkowy szczyt zmieniając przy tym nieco jego formę. W częściowo zreromanizowanym wnętrzu prezbiterium i kruchty powstała polichromia autorstwa Władysława Drapiewskiego i Czesława Idźkiewicza w stylu eklektyczno-modernistycznym. W 1923 r. klasztor objęli Księża Salezjanie. Ich sprowadzenie i założenie tu domu formacyjnego, w krótkim czasie podniosło z ruiny budynki klasztorne. Cały obiekt został w połowie lat 20. XX w. zelektryfikowany. Niestety, w lutym 1933 roku wybuchł pożar, który całkowicie zniszczył dachy i najwyższe piętro skrzydeł klasztoru. Z ogromnym wysiłkiem na nowo odbudowano klasztor, a po II wojnie światowej podniesiono z ruin skrzydło wschodnie, przystosowując je do potrzeb nowicjatu. W 1951 r. odkryto zapomniane romańskie malowidła w południowo-wschodniej części wnętrza kościoła i poddano je konserwacji. Obecnie stanowią one unikatowy w Polsce przykład romańskiego malarstwa monumentalnego. W 1977 r. przeprowadzono remont elewacji kościoła przy okazji wymiany pokrycia dachowego na świątyni i wieżach. Od 2015 r. trwają sukcesywnie prace konserwatorskie przy kamiennym licu romańskich murów obwodowych i wież świątyni.

          Opis
          Klasztor kanoników regularnych wznosi się na prawym wysokim brzegu Wisły, w części zachodniej historycznego Czerwińska. Kompleks obejmuje kościół (obecnie parafialny) pw. Zwiastowania NMP wraz z trzyskrzydłowym założeniem klasztornym. Od zachodu i północny kościół poprzedzony jest obszernym, nieregularnym w planie placem z usytuowaną bokiem względem osi kościoła wolnostojącą dzwonnicą z przelotem wiodącym na kaskadowe schody południowe. Dalej od północy rozciąga się rozległy trójkątny, wydzielony z dawnego, rozleglejszego trapezoidalnego dziedzińca gospodarczego plac, ograniczony od zachodu długim budynkiem dawnej wozowni i stajni oraz pozostałymi zabudowaniami gospodarczymi. Od wschodu przylega podobny plac z wewnętrznym parkingiem, grupami zieleni z tarasem widokowym, od północy ograniczony wolnostojącym budynkiem plebanii i domu parafialnego.
           
          Romański kościół jest budowlą orientowaną, trójnawową o bazylikowym układzie z masywem dwuwieżowym od zachodu. Do wysokości okien wzniesiony jest z regularnych ciosów granitowych, między którymi umieszczono kamienie polne spojone zaprawą wapienną. Wyższe partie przebudowano w późniejszych wiekach z użyciem cegły. W przyłuczach arkad i elementach wykończeniowych wnętrza po raz pierwszy w historii polskiego budownictwa wykorzystano cegły. Korpus kościoła wydłużony, zakończony pierwotnie od wschodu trzema apsydami usuniętymi w kolejnych wiekach, następnie częściowo odbudowanymi. Nawy zwieńczone gotyckim sklepieniem gwiaździstym i oddzielone rzędem filarów, niegdyś o zmiennym systemie podpór: filar – kolumna (obecnie podpory romańskie obudowane barokowymi filarami). Część zachodnią kościoła flankują dwie pięciokondygnacyjne wieże. W dolnej części wież - strzelnice szparowe, w górnej, w dwóch strefach - biforia przedzielone kolumienkami, zrekonstruowane z użyciem oryginalnych elementów architektonicznych z piaskowca i granitu. Między wieżami - przedsionek gotycki z trójkątnym zwieńczeniem w centrum.
           
          Wnętrze kościoła zbarokizowane, wyposażone w ołtarze manierystyczne i barokowe, obrazy sztalugowe, ambonę, stalle zakonne w prezbiterium, krucyfiksy, nagrobki, epitafia, tablice oraz utensylia liturgiczne.

          Portal główny
          W elewacji zachodniej kościoła, obecnie we wnętrzu gotyckiej kruchty znajduje się portal romański częściowo zrekonstruowany na pocz. XX w. z oryginalnych odnalezionych fragmentów. Portal wykonany jest z piaskowca, bogato rzeźbiony, pierwotnie polichromowany. Półkolista arkada portalu spoczywa na ustawionych po bokach kolumnach (niegdyś zdwojonych). Trzy pasy archiwolt łuku pokrywa dekoracja ornamentalna. Na kapitelach kolumn rzeźbione symboliczne figury herosów i smoków oraz masek.

          Malarstwo monumentalne
          Najbardziej cenne zachowane fragmenty malarstwa monumentalnego w kościele klasztornym znajdują się w apsydzie, przysłonięte ołtarzem głównym oraz w kaplicy św. Krzyża na jej trzech ścianach.
           
          W apsydzie prezbiterium przetrwały fragmenty fresków pochodzących z różnych faz. Najpełniej zachowana jest dwustrefowa wczesnorenesansowa polichromia. Symetryczny układ malowidła z wolnym polem w centrum pozwala sądzić, że stanowiło ono dopełnienie kompozycji nastawy głównego ołtarza, zapewne ze sceną maryjną, której asystowało kolegium apostolskie. Uwagę zwracają postaci apostołów ukazanych w dwóch grupach po sześć osób, przypisywanych południowoniemieckiemu kręgowi Hansa Dürera pracującego w latach 1527 - 1538 na dworze króla Zygmunta I Starego.
           
          W kaplicy św. Krzyża na ścianie południowej znajdują się umieszczone wtórnie fragmenty Sądu Ostatecznego z 2 poł. XII w. Na ścianie wschodniej zachowały się w różnym stopniu dość obszerne sceny ujęte w kompozycję pasową z pięcioma rzędami medalionów i prostokątnych pól, w których widnieją sceny figuralne o treści biblijnej, po kilka z danego cyklu: Stworzenie Świata, Grzech Pierworodny, Dzieje Patriarchy Noego, Dzieje Abrahama i Izaaka, Dzieje Apostolskie. Na ścianie północnej kaplicy widnieje m. in.: zakomponowany w dwóch strefach, złożony z pięciu rozdzielonych pasowo scen cykl Pasji Chrystusa.

          Klasztor
          Trójskrzydłowy zespół zabudowań przyległy do południowej ściany kościoła konwentualnego, wielokrotnie był przebudowany. W przedłużonym skrzydle zachodnim znajdowały się tzw. stancje królewskie (Dom Królewski) służące za czasową siedzibę władcom podróżującym po kraju, a w przedłużonym południowym - pałac opacki. Jest to jedyny zespół o średniowiecznej, dwunastowiecznej genezie, na całym Mazowszu i w północno-wschodniej części kraju. Z wnętrz historycznych zachował się sklepiony gotycki refektarz na parterze skrzydła południowego, który dziś pełni funkcję kaplicy. Jego wystrój architektoniczny zaprojektowano na przełomie XV i XVI w.

          Dzwonnica, architektura
          Wolnostojąca, usytuowana jest nieopodal elewacji frontowej kościoła. Budowla późnogotycka z końca XV w., ceglana, czworoboczna z arkadowym przejściem, zwieńczona trójkątnym szczytem o podobnej dekoracji do szczytu zachodniego elewacji przedsionka kościoła.