DANE KONTAKTOWE
DANE TELEADRESOWE
Wyrażam zgodę na przetwarzanie i przetrzymywanie moich danych osobowych niezbędnych do korzystania z materiałów serwisu przez NID zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych z dnia 29.08.1997r. (Dz. U. Nr 133, poz. 883).

PRZYPOMNIJ HASŁO

INFORMACJE OGÓLNE

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

    DLA WŁAŚCICIELI I ZARZĄDCÓW

    Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

      DLA SPECJALISTÓW

      Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

        << < KALENDARIUM / 2012 / KWI > >>

          DZIEDZICTWO
          KULTUROWE W REGIONACH

          mapa WYBIERZ WOJEWÓDZTWO
           
           
           
          Zabrze - zespół zabytkowych kopalni węgla kamiennego
          2020.07.31

          Zabrze - zespół zabytkowych kopalni węgla kamiennego

          "Zabrze - zespół zabytkowych kopalni węgla kamiennego" został uznany za pomnik historii rozporządzeniem Prezydenta RP z dn. 14 lipca 2020 roku.

          Do pobrania: rozporządzenie.pdf

          Wartość zabytków
          Zabytkowe kopalnie w Zabrzu stanowią ważne świadectwo dziejów kluczowej gałęzi przemysłu górnośląskiego. Szybko rozwijające się od końca XVIII w. górnictwo uczyniło z Górnego Śląska największe do chwili obecnej zagłębie węgla kamiennego na obszarze kraju, a ponadto stało się kamieniem milowym w procesie industrializacji i urbanizacji regionu, uchodzącego odtąd za jeden z największych i najważniejszych okręgów przemysłowych w Europie. Rejon obecnego Zabrza odegrał w tym procesie kluczową rolę, zwłaszcza w jego początkach.
          W skład zespołu wchodzą trzy powiązane historycznie kompleksy ilustrujące rozwój górnictwa węgla kamiennego na Górnym Śląsku, tj. kopalnia Królowa Luiza – jedna z dwóch pierwszych (koniec XVIII w.), a zarazem najstarsza zachowana kopalnia węgla kamiennego na terenie regionu i całego kraju; Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna – najdłuższa w skali kontynentu budowla inżynieryjna związana z górnictwem węgla kamiennego o charakterze transportowo-odwadniającym, drążona od końca XVIII w.; kopalnia Guido – przykład założonej w poł. XIX w. kopalni prywatnej.
          Wyjątkowe znaczenie mają podziemia Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej, ukazujące m.in. sposób transportu węgla w 1. poł. XIX w., przed erą transportu drożnego i kolejowego. Sztolnia odznacza się bardzo dobrym stanem zachowania, w tym w większości autentycznymi obudowami chodników i przecinek, historycznymi śladami drążenia i eksploatacji oraz ocalałymi łodziami transportowymi.
          Szczególe wartości cechują kompleksy podziemne obu zabrzańskich kopalni, będące jedynymi w skali kraju tak kompletnie zachowanymi, rozległymi i udostępnianymi zabytkowymi zespołami wyrobisk węgla kamiennego. Wchodzące w skład szybu Wilhelmina kopalni Królowa Luiza fragmenty podziemi i chodnika 510 stanowią wg obecnego stanu badań najstarsze zachowane na terenie kraju wyrobiska węgla kamiennego, natomiast udostępniane w kopalni Guido dawne poziomy wydobywcze  170 i 320, należą do najgłębiej położonych tego typu zabytkowych tras na terenie kontynentu. Integralną częścią podziemnych kompleksów w obu kopalniach są unikatowe wyrobiska oraz zachowane maszyny i ciągi technologiczne z okresu powojennego, gdy kopalnie funkcjonowały jako placówki badawcze i szkoleniowe.
          Dobrze zachowana, kształtowana przez XIX i XX w., zróżnicowana przestrzennie i gabarytowo podziemna struktura wyrobisk stanowi materialne odzwierciedlenie zmieniających się w tym okresie technologii. Wraz z zachowanym w dużej części in situ wyposażeniem oraz czynnymi jeszcze maszynami, urządzeniami i ciągami technologicznymi, a także powiązaną z nimi reprezentatywną, autentyczną zabudową naziemną, stanowi przegląd historycznych metod wydobywania węgla i urabiania go, metod likwidacji pokładu, odpompowywania wyrobisk, transportu urobku. Zabytki dokumentują ponadto zróżnicowaną funkcjonalnie strukturę typowego zakładu górniczego z 2. poł. XIX i 1. poł. XX w. oraz warunki organizacji pracy górników.
          Zarządzające zabytkowymi kompleksami Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu jest depozytariuszem wartości niematerialnych górnictwa węgla kamiennego: przechowuje i dokumentuje wiedzę o historycznych technikach górniczych oraz kultywuje tradycje górnicze.

          Historia
          Górnictwo węgla kamiennego na Górnym Śląsku ma długą tradycję, a pierwsze udokumentowane źródła na jego temat pochodzą z poł. XVII w. Jednak to uruchomienie w 1791 r. kopalni Królowa Luiza (do 1811 r. kopalnia Królewska) w Zabrzu oraz nieistniejącej kopalni Król w Chorzowie, pierwszych pruskich zakładów państwowych fedrujących węgiel w regionie, stało się kamieniem milowym w rozwoju nowoczesnego górnictwa węgla oraz zaczynem rewolucji przemysłowej na Górnym Śląsku. Niemal równolegle, w 1799 r. rozpoczęto drążenie nowatorskiej Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej, łączącej kopalnie w Zabrzu i Chorzowie z Kanałem Kłodnickim, Królewską Hutą Żelaza w Gliwicach oraz Odrą. Sztolnia miała za zadanie odwadnianie wyrobisk oraz transport urobku z kopalni Król i Królowa Luiza, a ponadto z wyrobisk około dwudziestu innych kopalni gwareckich. Z uwagi na niespotykaną w górnictwie węgla kamiennego długość kanału, jak i skalę napotykanych trudności, budowlę drążono do 1863 r., przy czym zabrzański odcinek kanału oddano do użytku już w 1812 r. Z chwilą ostatecznego zakończenia kilkudziesięcioletniej budowy sztolni koncepcja jej użytkowania okazała się nieopłacalna, do czego przyczynił się rozwój sieci drożnej i kolejowej w 2. i 3. ćw. XIX w., jak również wyeksploatowanie płytkich pokładów węgla w kopalni Królowa Luiza, a co za tym idzie konieczność odwadniania coraz głębiej położonych pól górniczych. Wraz ze stopniową utratą znaczenia sztolni, w kopalni Królowa Luiza w poł. XIX w. rozpoczął się etap systematycznego modernizowania i rozbudowy struktury zakładu, obejmujący m.in. budowę szybu Carnall oraz Prinz Schönaich, mających za zadanie odwadnianie głębokich wyrobisk. W 3. ćw. XIX w. rozpoczęto również budowę nowej części kopalni, tzw. Pola Wschodniego. W 1885 r. w skład Pola Południowego kopalni Królowa Luiza włączono odkupioną przez Skarb Pruski nieodległą, prywatną kopalnię Guido - założoną w 1855 r. przez górnośląskiego magnata przemysłowego, Guidona Henckel von Donnersmarcka. Efektem połączenia było m.in. pogłębienie szybów i podziemnych wyrobisk Guido o poziom 320, stopniowa modernizacja zakładu i rozbudowa infrastruktury naziemnej, co przełożyło się na znaczące zwiększenie wydobycia węgla. Na przełomie wieków kopalnia Królowa Luiza została rozbudowana o nowe szyby – Reinbeben I i II, na bazie których powstała później kopalnia Bielszowice, oraz Delbrück I i II, które dały początek kopalni Delbrück/Makoszowy. W 1912 r. kopalnia Guido weszła w skład zakładu wydobywczego Delbrück. W okresie międzywojennym wraz z wyczerpaniem się pokładów węgla zarówno w kopalni Królowa Luiza, jak i Guido, w zasadzie ustała jego eksploatacja, natomiast istniejąca struktura podziemna i naziemna obu kopalń nadal wykorzystywana była do celów wentylacyjnych i transportowych. Podziemia rejonu szybu Wilhelmina w Królowej Luizie jeszcze w okresie dwudziestolecia międzywojennego zaadaptowano na kopalnię ćwiczebną dla uczniów szkoły górniczej. W 1965 r. na bazie tej kopalni w historycznych wyrobiskach uruchomiono pierwszą trasę turystyczną zw. Ośrodkiem Propagandy Górnictwa, którą w 1985 r. rozbudowano o nowo utworzoną część podziemną imitującą kopalnię zw. Ośrodkiem Szkolenia Zawodowego i Propagandy Górnictwa KWK Zabrze-Bielszowice. Podziemia kopalni Guido w okresie powojennym zyskały zbliżoną funkcję. W 1967 r. zakład przekształcono w Kopalnię Doświadczalną Węgla Kamiennego M-300, gdzie w wydrążonych w latach 60. i 70. komorach testowano prototypy maszyn i urządzeń górniczych. Na mocy umowy podpisanej w 1982 r. z Muzeum Górnictwa Węglowego wyrobiska te weszły w skład Skansenu Górniczego Guido – od 1983 r. udostępniono do zwiedzania podziemia na poziomie 170, a w 1990 r. podziemia poziomu 320 (obecnie, w ramach struktury muzeum, obiekt funkcjonuje pod nazwą Kopalnia Guido). W 1993 r. to samo muzeum udostępniło do zwiedzania Skansen Górniczy Królowa Luiza, powstały na bazie wyrobisk rejonu szybu Wilhelmina, z kolei w 2009 r. rozpoczęło udrażnianie nieużytkowanej od 2. poł. XIX w. Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej (obecnie muzeum prowadzi ruch turystyczny w obu tych miejscach pod wspólną, współczesną nazwą: Sztolnia Królowa Luiza).

          Opis
          W skład pomnika historii wchodzą trzy kompleksy, tj. kopalnia Królowa Luiza – złożona z zespołu zabudowy szybu Carnall przy ul. Wolności 387, 408, 410 oraz podziemnych wyrobisk szybu Wilhelmina przy ul. Sienkiewicza 43; podziemia Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej – rozlokowane pod miastem od szybu Carnall do wylotu przy ul. K. Miarki; kopalnia Guido przy ul. 3 Maja 93 – złożona z zabudowy naziemnej oraz podziemnych wyrobisk.
          Najcenniejsza zachowana część kopalni Królowa Luiza, rozmieszczona w rejonie szybu Wilhelmina, składa się z płytko (5-15 m głębokości, 627 m długości) położonych wyrobisk z pocz. XIX w., wtórnie przekształconych w latach 30. i 50. XX w. Rozmieszczone na trzech poziomach podziemia obejmują podszybie szybu Wilhelmina, zespół chodników o zróżnicowanej szerokości, wysokości oraz funkcji (chodniki nadścianowe, podścianowe, obchodowy, filarowe, objazdowe, kierunkowe, przekopy itp., zabezpieczone różnego typu obudowami), połączonych upadowymi i pochylniami, ponadto komory, przykładowe ściany wydobywcze – wrębiarkową i kombajnową (l. 50. XX w.), szybik Budryk oraz wnęki odsłaniające węglowy pokład 509 (Reden). W sąsiedztwie wspomnianych wyrobisk rozlokowany jest zespół powstałych w 1985 r. podziemi imitujących kopalnię, o długości 950 m. Uzupełnienie udostępnianych podziemi stanowią licznie zgromadzone, w większości zachowane in situ, czynne maszyny, urządzenia i ciągi technologiczne z okresu powojennego, ilustrujące proces technologiczny pozyskiwania i transportu urobku. Integralną częścią kopalni jest również sam szyb Wilhelmina, tj. wyrobisko pionowe o głębokości 42 m, wydrążone w 1815 r. do celów transportowych i wentylacyjnych, łączące od 1819 r. kopalnię z Główną Kluczową Sztolnią Dziedziczną poprzez chodnik węglowy 510 (Pochhammer) o długości 195 m.
          Około 400 m na południowy wschód od Wilhelminy usytuowany jest szyb Carnall o głębokości 52 m, wydrążony w 1856 r. i wtórnie pogłębiany w celu odwadniania wyrobisk oraz transportu urobku z poziomu 200, 250 i 521. Podszybie na głębokości 38 m połączone jest z Główną Kluczową Sztolnią Dziedziczną. Wokół wyrobiska znajduje się historyczny kompleks zabudowy naziemnej, kształtowany etapowo w związku z założeniem szybów Carnall i Schönaich w latach 50. XIX w. oraz z kolejnymi modernizacjami kopalni w 2. poł. XIX i 1. ćw. XX w. Kompleks składa się z następujących budynków: łaźni łańcuszkowej i markowni; budynku nadszybia szybu Carnall, z zachowanymi pomostami technologicznymi i urządzeniami szybowymi oraz stalową wieżą wyciągową; budynku maszynowni szybu Carnall z autentyczną parową maszyną wyciągową z 1915 r.; budynku kompresorów i rozdzielni 6 kV z 1915 r.; budynku skraplarni powietrza; magazynu; budynku maszynowni szybu Prinz Schönaich z 1858 r.
          Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna na odcinku od szybu Carnall do wylotu przy ul. K. Miarki, stanowi długi na 2190 m fragment historycznego kanału o charakterze transportowo-odwadniającym, położony na głębokości od 38 do 0 m, odseparowany tamą od dalszego odcinka w kierunku Chorzowa (pozostała, długa na 12 km część sztolni pozostaje nieudrożniona i nieobjęta ochroną poprzez wpis do rejestru zabytków). Sztolnia składa się m.in. z korytarza głównego z mijankami dla łodzi oraz diagonalnej, połączonych jedenastoma przecinkami wykutymi w pokładach węgla, z krótkich fragmentów chodników w ich przedłużeniu (relikt wyrobisk węgla kamiennego, powstałych sukcesywnie wraz z drążeniem sztolni), zrekonstruowanego portu załadunkowego oraz fragmentu ślepej sztolni Amalia. Korytarze sztolni zabezpieczone są autentycznymi w ok. 80% obudowami kamiennymi o przekroju łukowym, ceglanymi o przekroju parabolicznym, częściowo jedynie wzmocnione ceglanymi łękami, bądź wykonane wyłącznie w litej skale. Wylot sztolni do odtworzonego basenu portowego ujęty jest repliką kamiennego portalu.
          Kopalnia Guido składa się z zespołu zabudowy naziemnej oraz wyrobisk na poziomach 150, 170 i 320 m. W skład zespołu naziemnego wchodzą dwa obiekty związane funkcjonalnie z czynnym szybem Kolejowym: budynek nadszybia z l. 1929-1931 wraz ze stalową wieżą wyciągową typu kozłowego o wys. 26 m oraz budynek maszynowni z 1927 r. z czynną elektryczną maszyną wyciągową z 1931 r., prądnicą, pulpitem sterowniczym oraz przetwornicą prądu (wszystkie z 1927 r.).
          Podziemia kopalni udostępnione są przez: wydrążony w 3. ćw. XIX w. do głębokości 342 m szyb Kolejowy (pierwotnie o funkcji wdechowej) i ślepy szybik Guido z 4. ćw. XIX w., łączący poziomy 170 i 320 m. Usytuowany ponad nim, właściwy szyb Guido z 3. ćw. XIX w. (pierwotnie transportowy, obecnie wentylacyjny) łączy powierzchnię ziemi z poziomem 150 i 170 m. Najstarsze spośród podziemnych wyrobisk o łącznej długości 4258 m – na poziomach 150, 170 i 320 m – zlokalizowane są pomiędzy wymienionymi szybami oraz na południe od szybu Guido. Nieudostępniany poziom 150 składa się z zespołu komór oraz pochylni wentylacyjnych połączonych z wyrobiskami poziomu 170. Wyrobiska na poziomie 170 (l. 70.-80. XIX w.) – autentyczne stajnie dla koni z torowiskiem kolejki konnej, zespół podszybia szybu Guido oraz podszybia szybu Kolejowego z objazdem wozów - skupione są wzdłuż przekopu głównego wytyczonego z rejonu podszybia szybu Kolejowego w kierunku południowym. Najgłębiej położone podziemia, na poziomie 320, składają się z wyrobisk drążonych w k. XIX w. oraz w okresie powojennym. Te pierwsze złożone są przede wszystkim z dwóch równoległych przekopów oraz zlokalizowanych przy przekopie głównym podszybia szybu Kolejowego i podszybia szybiku Guido z komorami towarzyszącymi – m.in. pomp i sprężarek. W skład zespołu wyrobisk powojennych wchodzą: przecznice i komory łączące przekopy, zespół komór badawczych przy przekopie głównym, a także zespół wyrobisk udostępniających – doświadczalnych (tj. różnego typu chodników, przecinek, upadowych) w rejonie dwóch ścian wydobywczych pokładu 620. Uzupełnienie podziemnej struktury kopalni stanowią m.in. dawne urządzenia produkcyjne, takie jak zespół pomp, sprężarka dwucylindrowa z 1914 r. oraz maszyny z linii technologicznych urabiania i transportu urobku.