DANE KONTAKTOWE
DANE TELEADRESOWE
Wyrażam zgodę na przetwarzanie i przetrzymywanie moich danych osobowych niezbędnych do korzystania z materiałów serwisu przez NID zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych z dnia 29.08.1997r. (Dz. U. Nr 133, poz. 883).

PRZYPOMNIJ HASŁO

INFORMACJE OGÓLNE

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

    DLA WŁAŚCICIELI I ZARZĄDCÓW

    Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

      DLA SPECJALISTÓW

      Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

        << < KALENDARIUM / 2012 / KWI > >>

          DZIEDZICTWO
          KULTUROWE W REGIONACH

          mapa WYBIERZ WOJEWÓDZTWO
           
           
           
          Ujazd – ruiny zamku Krzyżtopór
          2018.04.20

          Ujazd – ruiny zamku Krzyżtopór

          Wartość zabytku

          Zamek Krzyżtopór, który w momencie powstania był jedną z największych rezydencji w Europie, należy do najlepiej zachowanych w formie trwałej ruiny obiektów typu „palazzo in fortezza”, znanych nie tylko w Polsce ale i za granicą. Obiekt wyróżnia duży stopień zachowania oryginalnych murów i obwarowania, co w zestawieniu z faktem, iż nigdy nie uległ znaczącej przebudowie, nadaje mu szczególny walor naukowy - jako przykładowi nieprzekształconej reprezentacyjnej siedziby z 1. poł. XVII w.
          Unikatowy zabytek, zbudowany w ważnym momencie ewolucji nowożytnej rezydencji możnowładczej w Rzeczpospolitej, stanowi połączenie zamku z pałacem, nowożytnej fortecy z otwartą rezydencją. Wartości artystyczne Krzyżtoporu wynikają z niepowtarzalnego charakteru budowli, wymykającej się próbom klasyfikacji. Jak pisał A. Miłobędzki, w rezydencji stapiają się wszystkie niemal kierunki współczesnej sztuki polskiej – bardziej kosmopolityczne obok rodzimych, związane z architektami wybitnymi i z cechowymi majstrami. Formy zamku są zarazem wyszukane i naiwne, układają się w wymyślne zestawy przestrzenne (…). Warto zaznaczyć, że cechy kształtujące ten obiekt nie miały kontynuacji w późniejszych realizacjach, a w Krzyżtoporze były przejawem pewnej spontaniczności i swobody polskiego manieryzmu. Niebagatelna jest ponadto wartość krajobrazowa zabytku, ujawniająca się poprzez imponujące ekspozycje monumentalnej budowli położonej na skraju płaskowyżu, w otoczeniu pół, łąk i niskiej wiejskiej zabudowy.
          Krzyżtopór jest świadectwem burzliwych losów naszego kraju, z którym przeżywał okresy świetności i upadku. Jest ponadto jednym z symboli magnackiej Rzeczpospolitej, nośnikiem istotnych informacji o swoich czasach i kształcie ówczesnych stosunków społecznych. Niepowtarzalny obiekt obrósł w legendy już niedługo po powstaniu, co zawdzięcza m.in. przypisanemu mu rozległemu programowi ideowemu, ściśle powiązanemu z polską historią i kulturą doby manieryzmu i wczesnego baroku. Wyrażał się on bezpośrednio w portretach (niezachowane) i inskrypcjach (częściowo zachowane) zdobiących elewacje, które stanowiły swego rodzaju „złotą księgę” genealogiczną możnowładcy, a pośrednio - w odniesieniach astronomiczno-astrologicznych czy nawet antropomorficznych. Wymowna jest ponadto sama nazwa rezydencji, z jednej strony będąca nawiązaniem do imienia fundatora, z drugiej – stanowiąca połączenie słowa krzyż (odniesienie do kontrreformacyjnej postawy Ossolińskiego) i topór (gloryfikacja rodu, bowiem Topór jest herbem Ossolińskich), których symbole do dziś widnieją przy wejściu na teren założenia.  

          Historia
          Dobra w okolicy Iwanisk stały się własnością wzrastającego w siłę rodu Ossolińskich na początku XVII w. Budowę reprezentacyjnej siedziby rozpoczął w latach 20. XVII w. Krzysztof Ossoliński, znaczący działacz polityczny, którego ukoronowaniem kariery był urząd wojewody sandomierskiego. Nie jest znany twórca projektu zamku, autorstwo przypisuje się włoskim architektom z kręgu następców J. B. da Vignoli, a realizację Wawrzyńcowi Senesowi, być może z dużym wkładem inwencji własnej budowniczego i z udziałem fundatora, który odbył podróże poznawcze po krajach południowej i zachodniej Europy. Monumentalną budowlę wzniesiono w zasadzie jednofazowo. Już w 1644 r. w nowej rezydencji odbyło się przyjęcie weselne Krzysztofa Baldwina, syna Krzysztofa, z udziałem znamienitych gości, m.in. króla Władysława IV. Wyposażanie pałacu w elementy zdobnicze, urządzanie wnętrz czy zakładanie ogrodu u stóp zamku zapewne trwało dłużej. Po śmierci Krzysztofa w 1645 r., spadkobiercą został wspomniany Krzysztof Baldwin, który okresowo zamieszkiwał w Krzyżtoporze i być może kontynuował prace wykończeniowe. Zginął on bezpotomnie pod Zborowem w 1648 r., a dobra iwaniskie wraz z Ujazdem przeszły w ręce dalszej rodziny i skoligaconych rodów, kolejno: Kalinowskich, Morsztynów, Sanguszków, Denhoffów, Paców, Sołtyków, Łempickich i Orsettich. W czasie najazdu szwedzkiego (1655-1657) zamek został zdewastowany i ograbiony, ale prawdopodobnie nie zniszczony. To wówczas powstała rycina autorstwa E. Dahlbergha obrazująca, jedyny zachowany z epoki, plan założenia. Obiekt użytkowany był w prawdopodobnie niezmienionym kształcie do 1770 r., kiedy to opuścił go Michał Jan Pac, jeden z przywódców konfederacji barskiej. Krótko przedtem wyremontował południową część pałacu, w której zamieszkał, ale po jego wyjeździe zamek zaczął podupadać i chylić się ku ruinie. Monumentalne założenie było kosztowne w utrzymaniu, a nowi właściciele – Sołtykowie, nie podejmowali prób odbudowy, ograniczając się do użytkowania jedynie części pomieszczeń. W 1815 r. kolejni właściciele – Łempiccy, zamieszkali już w pobliskim dworze, podobnie jak następni – Orsetti, których własnością Krzyżtopór pozostawał aż do 1944 r.
          Budowla od początku XIX w. pozostawała w ruinie w niezmienionym kształcie przestrzennym, stopniowo jednak tracąc swoją substancję i poddając się zacieraniu urządzonego otoczenia, w tym przede wszystkim ogrodu. Ruina była miejscem schronienia powstańców styczniowych, okolicznej ludności w czasie zaciętych tu walk I wojny światowej, oddziałów partyzanckich w czasie walk z wojskami hitlerowskimi, czy wreszcie magazynem i poligonem dla wojsk Armii Czerwonej. Po wojnie Krzyżtopór stał się własnością Skarbu Państwa, w latach 90. XX w. skomunalizowaną. W latach 70. i 80. XX w. w obrębie założenia prowadzono prace zabezpieczające i częściowo rekonstrukcyjne. W 1991 r. obiekt otwarto dla zwiedzających. Znaczącym przedsięwzięciem była kompleksowa rewaloryzacja i częściowa adaptacja obiektu przeprowadzona w latach 2010-2013 przez Międzyuczelniany Instytut Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki. Prace polegały głównie na kompleksowym zabezpieczeniu substancji, ale też na uczytelnieniu niektórych jego pierwotnych rozwiązań, cech i funkcji.

          Opis
          Na miejsce budowy zamku Krzyżtopór w Ujeździe wybrano cypel skalny otoczony wąwozami i podmokłym terenem utworzonym przez ciek wodny. Rezydencja, obecnie zabezpieczona w formie trwałej ruiny, składa się z bastionowego założenia obronnego w typie nowowłoskim otoczonego suchą fosą oraz wkomponowanego w ten układ budynku pałacu.
          Założenie jest osiowe i symetryczne. Oś kompozycyjna biegnie przez most i bramę wjazdową umieszczoną w wysokiej wieży i budynku przybramnym, przecina trapezoidalny dziedziniec główny i korpus pałacowy przerwany szyją prowadzącą na eliptyczny, porzeczny dziedziniec wewnętrzny. Dalej oś biegnie przez prostokątną dobudowę, będącą dawną częścią reprezentacyjną zamku, zakończoną ośmioboczną wieżą z dostawioną niższą widokową rotundą. Widok z rotundy rozciąga się na rozległą dolinę z elementami wodnymi, aż do podnóża Gór Świętokrzyskich, mając na pierwszym planie uczytelniony zarys poprzecznie usytuowanego dawnego ogrodu typu włoskiego. Dziedziniec główny zamykają skrzydła boczne, pełniące pierwotnie funkcje gospodarcze i uzupełniające program rezydencjonalny. Wyjątkową kompozycję przestrzenną dopełnia – niegdyś bogaty, dziś zachowany jedynie częściowo - wystrój elewacji zamkowych akcentowanych otworami okiennymi o zmiennej wielkości i formie oraz wystrój wnętrz zamkowych (m.in. kamieniarka, inskrypcje).
          Obmurowania bastionów i mury budynków pałacowych to w większości autentyczna substancja kamienna, a sklepienia zachowały się głównie nad piwnicami (powyżej są częściowo zrekonstruowane). Dachy nad głównymi częściami obiektu wprowadzono współcześnie jako zabezpieczenie budowli. W ostatnich latach przystosowano jeden z bastionów i przyległe pomieszczenia dla obsługi ruchu turystycznego.