DANE KONTAKTOWE
DANE TELEADRESOWE
Wyrażam zgodę na przetwarzanie i przetrzymywanie moich danych osobowych niezbędnych do korzystania z materiałów serwisu przez NID zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych z dnia 29.08.1997r. (Dz. U. Nr 133, poz. 883).

PRZYPOMNIJ HASŁO

INFORMACJE OGÓLNE

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

    DLA WŁAŚCICIELI I ZARZĄDCÓW

    Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

      DLA SPECJALISTÓW

      Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

        << < KALENDARIUM / 2012 / KWI > >>

          DZIEDZICTWO
          KULTUROWE W REGIONACH

          mapa WYBIERZ WOJEWÓDZTWO
           
           
           
          Płock – Wzgórze Tumskie
          2018.04.20

          Płock – Wzgórze Tumskie

          Wartość zabytku
           
          Płock należy do najstarszych i najważniejszych ośrodków miejskich w Polsce określanych w XI w. przez Galla Anonima jako: sedes regni principalis, czyli – ośrodki, w których rezydowali władcy. Czas szczególnego znaczenia Płocka przypadł na rządy Władysława I Hermana oraz jego synów Zbigniewa i Bolesława III Krzywoustego. Gród stał się wówczas główną rezydencją monarszą w kraju, jednocześnie - miejscem fundacji książęcych i kościelnych, a katedra płocka – nekropolią władców. Po podziale dzielnicowym dokonanym testamentem Krzywoustego, Płock utrzymał się jako stolica Mazowsza - księstwa dzielnicowego i miejsce wiecznego spoczynku kolejnych książąt mazowieckich.
          Miasto było też siedzibą najwyższych władz kościelnych. W 1075 r. Bolesław Śmiały utworzył tu biskupstwo i ufundował pierwszą katedrę.
          Mimo niszczących najazdów wojsk pruskich, krzyżackich, litewskich i ruskich rozwojowi i rozbudowie miasta sprzyjał mecenat biskupi i książęcy, dzięki któremu Płock był znany jako ośrodek edukacyjny, artystyczny, kulturalny i polityczny, aż do inkorporacji Mazowsza do Korony Królestwa Polskiego w XVI w., kiedy utracił swoje znaczenie.
          Najstarsza część Płocka znajduje się na Wzgórzu Tumskim, w obrębie którego  skupiają się zabytkowe budowle o najwyższych wartościach historycznych, artystycznych i naukowych: bazylika katedralna pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP, dawne opactwo benedyktyńskie z reliktami zamku książęcego oraz budynek Muzeum Diecezjalnego tzw. Stare Muzeum. Obiekty te stanowią bezcenne świadectwo rozwoju kultury materialnej i duchowej od średniowiecza do XX w. zarówno ze względu na architekturę, jak i wyposażenie wnętrz oraz zbiory muzealne związane z tradycją tego miejsca.

          Historia
          Płock był głównym ośrodkiem władzy na Mazowszu przyłączonym do państwa Piastów w X w. W 1075 r., z fundacji Bolesława II Śmiałego ustanowiono w Płocku biskupstwo i prawdopodobnie w 2. poł. XI w. wzniesiono pierwszą katedrę na Wzgórzu Tumskim. W jej sąsiedztwie, zapewne pod koniec XI w. wybudowano kamienną wieżę mieszkalno-obronną, tzw. palatium Hermana i Krzywoustego. W 1102 r. w katedrze został pochowany Władysław I Herman. Niedługo później świątynię zniszczył najazd Pomorzan. Drugą katedrę wzniesiono z fundacji bp. Aleksandra z Malonne w l. 1136-1144. Orientowana trójnawowa bazylika z granitowych ciosów była największą katedrą romańską na ziemiach polskich. Z biskupem z Malonne wiąże się także fundacja wykonanych w Magdeburgu „Drzwi płockich”, wybitnego dzieła sztuki brązowniczej o europejskiej randze artystycznej. W wyniku bliżej nieznanych wydarzeń, Drzwi trafiły z Płocka do Nowogrodu Wielkiego i obecnie znajdują się w tamtejszym Soborze Sofijskim. Ich wierna kopia zawisła w obecnej katedrze w 1981 r.
          W wyniku pożaru w 1530 r. romańska katedra uległa zniszczeniu i została ostatecznie rozebrana, a biskup płocki Andrzej Krzycki zainicjował budowę świątyni w stylu renesansowym. Zadanie to powierzył włoskiemu warsztatowi architekta Bernardina Zanobiego de Gianotis, z którym współpracowali Giovannie Cini i Filip da Fiesole. Dokładnie na rzucie poprzedniej świątyni wzniesiono nową, trójnawową bazylikę z transeptem, a do budowy użyto materiałów pozostałych z rozbiórki. W 1550 r. mury katedry wzmocniono dostawiając kaplice, a w l. 1556-1563 Jan Baptysta z Wenecji przeprowadził jej rozbudowę. W 1787 r. do katedry dostawiono klasycystyczny kolumnowy portyk spinający pękające mury wież. W latach 1900-1903 przeprowadzono gruntowną restaurację świątyni. Prace projektowe i pełny nadzór Kuria powierzyła architektowi Stefanowi Szyllerowi. Stan obiektu był katastrofalny, zwłaszcza w partii fasady i wież. Spowodowało to konieczność dalekoidącej ingerencji w oryginalną substancję zabytkową. Szyller zdecydował się na rozebranie sklepienia i znacznych partii murów, następnie ich wierne odtworzenie. Zrezygnował z tynków zewnętrznych, a rozebraną klasycystyczną fasadę zastąpił rekonstrukcją odnoszącą się do stanu z XVI w.
          Zespół zamku i dawnego opactwa benedyktynów z późnogotyckim kościołem i zabudowaniami klasztornymi przebudowanymi w XVII w. oraz z reliktami romańskimi przedstawia wysoką wartość dokumentacyjną ze względu na czytelność nawarstwień historycznych w zachowanej substancji zabytkowej. W XII w. zapewne z fundacji Bolesława III Krzywoustego założono na terenie grodu drewniane opactwo benedyktynów pw. św. Wojciecha. Pod koniec XIII w.  wzniesiono na wzgórzu murowany zamek - rezydencję otoczoną od strony Wisły murami obronnymi. W latach 1351-1370 Płock przeszedł we władanie króla Kazimierza III Wielkiego, który odrestaurował i ufortyfikował zamek, otoczył drugim murem z cegły z wieżami i fosą. W końcu XV w. nadbudowano wieżę zamkową na romańskich fundamentach i przeniesiono do niej dzwony katedralne z zagrożonych zawaleniem dzwonnic. Po zamontowaniu zegara wieżę nazwano Zegarową. W XVI w. po osunięciu się skarpy część zamku runęła do Wisły. Rezydencję książąt przeniesiono do południowej części, reszta budowli od 1538 r. pozostała własnością benedyktynów. Na zamku w latach 1538-1545 wzniesiono gotycki kościół pw. św. Wojciecha, rozbudowany wraz z klasztorem w 1632 r. wg projektu Giovanniego Battisty Gisleniego.
          W 1781 r. benedyktyni opuścili Płock i przenieśli się do Pułtuska. Dawne opactwo zajęli misjonarze, którzy otrzymali także teren fosy tzw. Dunajek, na granicy między zamkiem i rynkiem kanonicznym, z zastrzeżeniem by założyć tam ogród. Za rządów pruskich, po 1803 r., rozebrano resztki murów obronnych zamku, a w l. 20-tych XIX w. teren wzgórza splantowano i uporządkowano. Z zamku gotyckiego pozostały jedynie: Wieża Zegarowa, Baszta Szlachecka i fragment murów obronnych. Podczas pierwszych badań Wzgórza Tumskiego przez Towarzystwo Naukowe Płockie w dniu 22 lipca 1825 r. odnaleziono groby władców Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego. Szczątki władców wraz z prochami innych książąt z dynastii Piastów zostały uroczyście złożone w marmurowym sarkofagu w kaplicy nazwanej Królewską.
          W latach 1850-1864 dawne opactwo przebudowano na seminarium duchowne. Kościół pw. św. Wojciecha zlikwidowano i przebudowano na żeńskie państwowe gimnazjum, działające do 1914 r. Z inicjatywy gubernatora Sergiusza hrabiego Tołstoja w 1866 r. urządzono park „za Tumem” z alejami i tarasami na koronie skarpy.
          W latach 1903-1906 Stefan Szyller wzniósł przy katedrze Muzeum Diecezjalne, pierwszy tego typu obiekt w Królestwie Polskim. Zbiory muzealne zapoczątkowano dzięki paramentom pochodzącym z katedry płockiej oraz niewykorzystanym przez Szyllera do odbudowy detalom romańskim i renesansowym. Zbiory skarbca katedralnego wyróżniają się najwyższej klasy wartościami artystycznymi i mają wyjątkowe znaczenie dla kultury i dziedzictwa narodowego. Jednym z najbardziej reprezentatywnych zabytków polskiej sztuki późnoromańskiej przechowywanym w Muzeum Diecezjalnym jest kielich mszalny wraz z pateną fundacji księcia Konrada Mazowieckiego z ok. 1240 roku. Do powszechnie znanych dzieł należy także relikwiarz hermowy św. Zygmunta, fundacji króla Kazimierza III Wielkiego z 2. poł. XIV w., ukoronowany autentycznym diademem piastowskim. Jednym z najcenniejszych zabytków rękopiśmiennych jest Biblia Płocka, pochodząca z 2. ćw. XII w.
          W latach 1929-1930 gmach muzeum rozbudowano. Po 1918 r. dawne opactwo z reliktami zamku zwrócono Kościołowi. W latach 60-70. XX w. zespół dawnego opactwa adaptowano na siedzibę Muzeum Mazowieckiego. Po remoncie przeprowadzonym w latach 2006–2008 umieszczono w nim skarbiec Muzeum Diecezjalnego i Kurię Diecezjalną Płocką.

          Opis
          Wzgórze Tumskie w Płocku wyodrębnione z linii nadwiślańskiej skarpy, wraz z usytuowaną na szczycie zabudową, stanowi najstarszą część zabytkowego zespołu urbanistyczno-architektonicznego miasta, obejmującą teren dawnego grodu książęcego. Kompleks zabytkowej zabudowy Wzgórza tworzą: bazylika katedralna, zespół dawnego opactwa benedyktyńskiego z reliktami zamku i budynek Muzeum Diecezjalnego. Ulica Tumska dzieli układ przestrzenny wzgórza na dwie części: północno-wschodnią z bazyliką katedralną i towarzyszącymi jej budynkami oraz północno-zachodnią z zespołem dawnego opactwa z reliktami zamku. Od strony wschodniej jarem dawnego strumienia biegnie ul. Mostowa.
          Na Wzgórzu Tumskim dominującą budowlą jest renesansowa katedra pw. Wniebowzięcia NMP. Jest to orientowana trójnawowa bazylika transeptowa z dwuwieżową fasadą od frontu i wydłużonym prezbiterium, półkoliście zamkniętym, ujętym po bokach prostokątnymi, piętrowymi pomieszczeniami zakrystii, skarbca i kapitularza. Świątynia ma dachy dwuspadowe, pokryte blachą miedzianą z umieszczoną na skrzyżowaniu naw kopułą z latarnią. We wnętrzu, nawy mają sklepienia krzyżowe, wsparte naprzemiennym systemem podpór (kolumn i filarów), a prezbiterium - kolebkowe. Ramiona transeptu zamykają półkoliste kaplice: Najświętszego Sakramentu od północy i św. Zygmunta od południa. W dolnych kondygnacjach wież znajdują się kaplice: św. Rodziny (Sierpskich) od południa i tzw. Królewska od północy. Fasada katedry jest rekonstrukcją elewacji renesansowej z arkadowymi szczytami. Portal wewnętrzny od 1982 r. zdobi odlana z brązu wierna kopia romańskich Drzwi Płockich (oryginał od k. XV w. znajduje się w soborze św. Zofii w Nowogrodzie Wielkim w Rosji). Neorenesansowe wyposażenie katedry z pocz. XX w., w tym ołtarz główny i kilka ołtarzy bocznych projektował Stefan Szyller. Polichromie wykonano wg projektu i pod kierunkiem Władysława Drapiewskiego. W tzw. Kaplicy Królewskiej w klasycystycznym sarkofagu z czarnego marmuru projektu Zygmunta Vogla pochowane są szczątki władców Polski oraz książąt piastowskich. Z pierwotnego wyposażenia katedry ocalał zespół wyjątkowych kamiennych nagrobków i epitafiów, reprezentujących najwyższy poziom sztuki sepulkralnej późnego renesansu i baroku. Ponadto zachowane są dwa kamienne ołtarze boczne z początku XVII w.: Matki Bożej Mazowieckiej i Ukrzyżowania.
          W sąsiedztwie bazyliki katedralnej od płn-zach. znajduje się zespół dawnego opactwa benedyktyńskiego z reliktami zamku książąt mazowieckich. Na planie nieregularnego czworoboku wokół wewnętrznego dziedzińca rozmieszczone są dwie wieże zamkowe z poł. XIV w. wzniesione z cegły w wątku gotyckim, w poł.-zach. narożniku – Szlachecka i w płn-wsch. – Zegarowa, fragment muru gotyckiego zamku, trzy nowożytne skrzydła klasztoru oraz skrzydło północne ukryte za murem kurtynowym. Wieża Szlachecka (Bramna, Wysoka) u podstawy jest czworoboczna, wyżej ośmioboczna z dachem wielospadowym, krytym dachówką. W dolnej kondygnacji sklepienie krzyżowe, w przyziemiu gotycki ostry łuk bramny. Wieża Zegarowa jest czworoboczna, z cylindrycznymi wieżyczkami w wyższej kondygnacji, nakryta baniastym hełmem. W jej przyziemiu eksponowane są relikty romańskiej budowli. Trzy skrzydła dawnego klasztoru, ob. skarbiec Muzeum Diecezjalnego i Kuria Diecezjalna w Płocku, to murowane budynki o rzutach wydłużonych prostokątów, trzykondygnacyjne, tynkowane z dachami dwuspadowymi krytymi dachówką. Mają elewacje dzielone gzymsami, z prostokątnymi otworami okiennymi i drzwiowymi. W skrzydle południowym zachowane są relikty kościoła pw. św. Wojciecha, czytelne na elewacjach zewnętrznych w formie szkarp oraz szczątkowych odkrywek, w partii dachu poprzez widoczną częściowo ścianę szczytową i różnicę w wysokości kalenicy oraz we wnętrzu sali drugiego piętra Muzeum, gdzie eksponowany jest zachodni arkadowy szczyt kościoła. Pozostała część skrzydła południowego zlokalizowana jest na wschód od dawnego kościoła i zamknięta od strony wschodniej dwuosiową ścianą szczytową z wejściem głównym do obiektu z zewnętrznego ganku. Skrzydło wschodnie jest dziewięcioosiowe, symetryczne, z przejazdem bramnym na osi. Skrzydło zachodnie dostawione do fragmentu muru gotyckiego, eksponowane jedynie od strony dziedzińca. Podobnie północne skrzydło z XX w.
          Na północ od bazyliki znajduje się Muzeum Diecezjalne. Jest to budynek neoromański, dwukondygnacyjny, na rzucie nieregularnym zbliżonym do wydłużonego prostokąta. Elewacje zewnętrzne nieotynkowane, nieregularne, z wydatnym gzymsem oddzielającym część dolną od wysokiej ścianki attykowej, z pionowym podziałem lizenami. Elewacja frontowa z ryzalitem mieszczącym wejście główne podkreślone szkarpami. Otwory okienne i drzwiowe w układzie nieregularnym, w kształcie prostokątów oraz zamknięte łukiem pełnym. Na elewacjach zewnętrznych w specjalnie utworzonych niszach oraz w murze łączącym Muzeum z budynkiem Sądu Biskupiego, umieszczono lapidarium detali romańskich i renesansowych, odnalezionych podczas restauracji katedry.