DANE KONTAKTOWE
DANE TELEADRESOWE
Wyrażam zgodę na przetwarzanie i przetrzymywanie moich danych osobowych niezbędnych do korzystania z materiałów serwisu przez NID zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych z dnia 29.08.1997r. (Dz. U. Nr 133, poz. 883).

PRZYPOMNIJ HASŁO

INFORMACJE OGÓLNE

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

    DLA WŁAŚCICIELI I ZARZĄDCÓW

    Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

      DLA SPECJALISTÓW

      Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

        << < KALENDARIUM / 2012 / KWI > >>

          DZIEDZICTWO
          KULTUROWE W REGIONACH

          mapa WYBIERZ WOJEWÓDZTWO
           
           
           
          Sandomierz – historyczny zespół architektoniczno-krajobrazowy
          2018.04.11

          Sandomierz – historyczny zespół architektoniczno-krajobrazowy


          do pobrania: rozporządzenie.pdf

          Wartość zabytku
          Sandomierz jest jednym z najstarszych i najważniejszych ośrodków miejskich w Polsce. W dobie Piastów i Jagiellonów pełnił szczególną rolę polityczną, gospodarczą oraz kulturalną. Stanowi świadectwo kultury materialnej i duchowej średniowiecza i epoki nowożytnej w wymiarze ogólnokrajowym.
          Znaczenie Sandomierza na wielu płaszczyznach wzmacniała przez wieki kolegiata, dzięki swojej wysokiej pozycji w hierarchii Kościoła polskiego. Środowisko kapituły sandomierskiej należało do elity intelektualnej kraju i zasilało szeregi doradców na dworach książęcych i królewskich. Pośród kanoników związanych z tutejszą kapitułą znajdowało się wiele wybitnych i zasłużonych dla kultury polskiej postaci m. in.: bł. Wincenty Kadłubek, Jarosław Skotnicki, Mikołaj Trąba, Zbigniew Oleśnicki, Jan Długosz, Marcin z Urzędowa.
          Sandomierz jest jednocześnie prawdziwą skarbnicą zabytków, dzieł o najwyższym znaczeniu dla kultury i sztuki polskiej, fundowanych przez najważniejsze osobistości w państwie. W obszarze historycznego miasta znajdują się liczne zabytki architektury, rzeźby i malarstwa. Najcenniejszymi z nich są: gotycka kolegiata (obecnie katedra) fundacji Kazimierza Wielkiego dekorowana freskami w stylu rusko-bizantyńskim należącymi do trzech zachowanych realizacji tego typu powstałych z inicjatywy Władysława Jagiełły, znajdujący się nieopodal gotycki dom mansjonarzy zw. Domem Długosza, będący jednym z dwóch zachowanych przykładów budynków mieszkalnych fundacji Jana Długosza, późnoromański kościół pod wezwaniem św. Jakuba z klasztorem dominikańskim – drugi konwent dominikanów w Polsce, osadzony w Sandomierzu w 1226 r., średniowieczny układ urbanistyczny miasta z prostokątnym rynkiem i geometryczną siatką ulic, otoczony pozostałościami murów miejskich, jeden z kilku zachowanych w Polsce gotycko-renesansowych ratuszy miejskich, barokowy gmach szkoły jezuickiej zw. Collegium Gostomianum, dawne klasztory reformatów i benedyktynek.
          Sandomierz wyróżnia się ponadto wartościami przestrzenno-krajobrazowymi dzięki malowniczemu położeniu na skraju nadwiślańskiej wysoczyzny, rozpościerającemu się na sąsiadujące ze sobą wzgórza i rozdzielające je głębokie wąwozy.

          Historia
          Wiadomo, że już w XI w. Sandomierz był jedną z głównych siedzib królewskich. Gall Anonim określa miasto słowami: sedes regni principalis. W XII w., na mocy testamentu Krzywoustego, Sandomierz stał się stolicą księstwa dzielnicowego, a następnie, od XIV w. - stolicą rozległego województwa sandomierskiego. W dziejach Sandomierza wielokrotnie miały miejsce najazdy obcych wojsk, jednak wyjątkowo tragicznie zapisała się napaść tatarów z 1260 r., kiedy, oprócz zniszczenia zabudowy, wymordowano znaczną część ludności wraz z duchownymi i zakonnikami, co doprowadziło do upadku miasta i całkowitego opustoszenia nowopowstałego klasztoru dominikanów. Po przejściu ordy, narodził się kult męczenników sandomierskich zwłaszcza przeora Sadoka i męczenników dominikańskich (beatyfikowani w 1807 r.). Rocznice tych dramatycznych wydarzeń sandomierzanie i pątnicy przeżywali cyklicznie poprzez nabożeństwa odpustowe i pielgrzymki, które z czasem wpisały się w krajobraz miasta i zwyczaje w nim panujące. Sandomierz ze zniszczeń podnosili kolejni książęta i królowie: Bolesław Wstydliwy, poprzez nadania przywilejów i zwolnienia z obciążeń na rzecz księcia, Leszek Czarny dokonując w 1286 r. ponownej lokacji Sandomierza (na prawie magdeburskim) i przenosząc miasto ze Wzgórza Świętojakubskiego na sąsiednie - Wzgórze Miejskie, a także wspomagając wracający do życia konwent dominikanów, Władysław Łokietek - fundując kanonię (tzw. Kanonia Pierścienia Królowej) w podzięce za poparcie polityczne w dążeniu do tronu.  W poł. XIV w., po spustoszeniu miasta przez Litwinów, wzniesiono zamek królewski, ratusz i mury miejskie, a w latach ok. 1360-82 – Kazimierz Wielki ufundował nową kolegiatę. Ożywiony ruch budowlany w okresie późnego średniowiecza łączył się ze wzmożoną inicjatywą królewską, a także z bogaceniem się mieszczan sandomierskich. Dogodne położenie na szlaku handlowym z Rusią i Litwą oraz na handlowym szlaku wiślanym uczyniło z miasta zamożny ośrodek, w którym rozkwitało życie gospodarcze i kulturalne. Rozkwit działalności tutejszej kapituły zaowocował przedsięwzięciami artystycznymi i wzmocnieniem ośrodka szkolnego skupiającego najwybitniejsze postaci kultury duchowej w kraju.
          Od XVI w. datuje się spowolnienie dynamicznego rozwój miasta, w związku ze zmniejszeniem znaczenia handlowego i politycznego na rzecz innych miast. W 1612 r. pożar strawił większość Sandomierza, spłonęły wówczas m.in. domy wikariuszy. Najazd szwedzki i wysadzenie w powietrze zamku królewskiego przyczyniły się do obniżenia znaczenia miasta, które ostatecznie podupadło w XVIII w. wraz z rozbiorami kraju.
          Po 1794 r. Sandomierz znalazł się w zaborze austriackim, a od 1815 r. - rosyjskim. W 1818 r. utworzono diecezję sandomierską, a kolegiatę podniesiono do rangi katedry. W 1885 r. rozpoczęto odnawianie katedry w duchu umiarkowanej regotycyzacji odsłaniając zapomniane freski fundacji Władysława Jagiełły. Sandomierz, jak i Wzgórze Katedralne nie ucierpiały na skutek działań II wojny światowej.
          Malownicze wzniesienia i charakterystyczna panorama sandomierskiej skarpy zagrożone są procesami erozyjnymi. Na terenie Wzgórza Miejskiego miały miejsce katastrofy budowlane związane z osuwaniem się skarpy i zapadaniem piwnic. W latach 60. i 70. XX w. przeprowadzono szeroko zakrojone prace remontowo-zabezpieczające prowadzące do wzmocnienia wzgórza. Część piwnic wypełniono specjalną mieszanką lub wtórnie obudowano zabezpieczając przed przenikaniem wody, a wysoką skarpę wzgórza umocniono zatopionym w zboczu murem oporowym oraz żelbetowymi kratownicami. W latach 90. XX w. rozpoczęto palowanie Wzgórza Zamkowego mające zabezpieczyć przed osuwaniem się skarp i zapobiec uszkodzeniom ścian zamku królewskiego.

          Opis
          Sandomierz położony jest w dolinie Wisły w pobliżu ujścia Sanu. Leży w obrębie krawędzi wyżyny sandomierskiej, a jego historyczna część (uznana za pomnik historii) rozlokowana jest na kilku wzgórzach: Miejskim, Katedralnym, Zamkowym, Świętojakubskim (Staromiejskim), Świętopawelskim i Żmigrodzkim poprzecinanych głębokimi wąwozami lessowymi m.in.: Wąwóz Królowej Jadwigi, Wąwóz Piszczele.
          Miasto lokowane na prawie magdeburskim znajduje się na Wzgórzu Miejskim, w centralnej części Sandomierza. Nadal czytelna jest geometryczna siatka ulic wytyczona w poł. XIV w. W centrum znajduje się rynek z gotycko-renesansowym ratuszem pośrodku. Piętrowy ratusz o ceglanych elewacjach wzniesiono na rzucie prostokąta z wieżą, w późniejszym okresie zwieńczony został o renesansową attyką. Zespół miejski pierwotnie otaczały mury obronne znajdujące się obecnie w postaci reliktów np. brama Opatowska, krótkie odcinki o niepełnej wysokości, furta Dominikańska (tzw. Ucho Igielne).
          Szczególny zespół zabytków znajduje się na Wzgórzu Katedralnym (dawniej – Kolegiackim) w południowej części Sandomierza. Kompleks obejmuje katedrę (dawniej kolegiatę) pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny i położone w jej sąsiedztwie zabudowania o charakterze sakralnym, historycznie związane z funkcją głównej świątyni: wikariat, Dom Długosza, sufragania, dzwonnica, dawna szkoła parafialna (obecnie plebania), Dom Katolicki, dawny Dom Księży Emerytów (obecnie Instytut Teologiczny i Kuria Diecezjalna), dawna kanonia tzw. „Biret” (obecnie siedziba Sądu Biskupiego), Pałac Biskupów oraz ogrody na zboczach skarpy. Zabudowa zespołu powstała w stylach gotyckim, barokowym i historyzującym.
          Katedra jest gotycką budowlą kamienno-ceglaną opiętą wysokimi szkarpami zewnętrznymi, o trójnawowym, halowym korpusie i trójbocznie zamkniętym prezbiterium. Elewację zachodnią kościoła poprzedza barokowa kruchta, a wieńczy barokowy szczyt w typie jezuickiego Il Gesu. Wnętrze kościoła podzielone zostało monumentalnymi międzynawowymi arkadami i zwieńczone polichromowanym sklepieniem krzyżowo-żebrowym o dekorowanych rzeźbiarsko zwornikach. Ściany prezbiterium pokryte są malowidłami w stylu rusko-bizantyńskim z ok. 1430 r. o tematyce maryjnej i chrystologicznej. Bogate wyposażenie świątyni (malarstwo, ołtarze, konfesjonały, stalle, ławki itd.) w przeważającej części datowane jest na XVII i XVIII w., a pozostałe polichromie – na lata 30. XX w.    
          Gotycki Dom Długosza (z 1476 r.) znajduje się na północny wschód od wikariatu, usytuowany na skraju skarpy w ogrodzie otoczonym murem. Jest to dwukondygnacyjny budynek na planie wydłużonego prostokąta, ceglany, nietynkowany, o elewacjach dekorowanych ciemną zendrówką w powtarzalny motyw romba i kamiennymi obramieniami okien, kryty dwuspadowym wysokim dachem ujętym szczytami zdobionymi ostrołukowymi blendami.
          Na zboczu Wzgórza Świętojakubskiego znajduje się kościół św. Jakuba i klasztor dominikanów. Zespół wzniesiono w XIII w. w stylu późnoromańskim. Kościół to jedna z pierwszych świątyń w Polsce wzniesionych z cegły i najstarszy zabytek Sandomierza, pozostałość po jego przedmagdeburskiej lokacji. Składa się z trójnawowego korpusu bazylikowego i prostokątnego prezbiterium. Korpus i prezbiterium zwieńczone od wschodu trójkątnymi szczytami o geometrycznej dekoracji ceglanej. Nawę północną kościoła zamyka tynkowana, przesklepiona kopułą kaplica z XVII w. poświęcona Męczennikom Sandomierskim. Po drugiej stronie nawy znajduje się dzwonnica. Szczególnie cenną dekorację kościoła stanowią ceramiczne fryzy o zoomorficznych o plecionkowych motywach oraz znajdujący się w północnej elewacji kościoła romański, arkadowy portal dwudzielny z cegły formowanej. Od południa, do prezbiterium przylega ocalałe (jako jedyne) wschodnie skrzydło klasztorne.