Tradycje wielkopostne stanowi\u0105 element kultury polskiej. W kalendarzu katolik\u00f3w, upami\u0119tniaj\u0105 wydarzenia sprzed ponad 2000 lat, ale r\u00f3wnie\u017c podkre\u015blaj\u0105 naturalne przemiany w przyrodzie, kiedy to wiosna rozpoczyna nowy cykl \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n
Wiele zwyczaj\u00f3w pami\u0119tanych jeszcze przez naszych dziadk\u00f3w odesz\u0142o w zapomnienie. Inne przetrwa\u0142y w nieco zmienionej formie. Warto o nich pami\u0119ta\u0107, poniewa\u017c s\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 naszego dziedzictwa.<\/p>\n\n\n\n
Zako\u0144czenie zapust\u00f3w<\/strong><\/p>\n\n\n\n Dawniej, bicie dzwon\u00f3w ko\u015bcielnych o p\u00f3\u0142nocy z wtorku na \u015brod\u0119 popielcow\u0105 oznacza\u0142o koniec zapust\u00f3w. Je\u015bli jeszcze trwa\u0142a zabawa zapustowa, cich\u0142a muzyka oraz gas\u0142y \u015bwiat\u0142a. To by\u0142 czas na tzw. podkurek zapustny, serwowany przed pianiem kura, sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z jaj, mleka i \u015bledzi. Strawa mia\u0142a symbolizowa\u0107 przej\u015bcie od mi\u0119sopustnych do postnych potraw. Taka uczta mog\u0142a trwa\u0107 do bia\u0142ego rana, ale ucztowano w ciszy i smutku. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce biesiadnicy wr\u00f3\u017cyli sobie z mleka, nabieraj\u0105c nieco p\u0142ynu i ochlapuj\u0105c nim sufit. Powsta\u0142e kszta\u0142tne plamy odczytywano, jako wr\u00f3\u017cby na przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n Popielec<\/strong><\/p>\n\n\n\n Okres 40-dniowego postu rozpoczyna \u015aroda Popielcowa, kt\u00f3rego uwie\u0144czeniem s\u0105 \u015bwi\u0119ta Wielkiej Nocy. W tym dniu, ksi\u0119\u017ca, w ko\u015bciele katolickim, sypi\u0105 na g\u0142owy wiernych popi\u00f3\u0142, pochodz\u0105cy ze spalonych zesz\u0142orocznych wielkanocnych palem, przypominaj\u0105c tym samym o przemijaniu i nieuchronno\u015bci \u015bmierci. W Polsce \u015aroda Popielcowa bywa nazywana tak\u017ce Popielcem lub Wst\u0119pn\u0105 \u015arod\u0105, poniewa\u017c stanowi wst\u0119p do ca\u0142ego Wielkiego Postu. Dawniej obrz\u0119d posypywania g\u0142\u00f3w popio\u0142em wygl\u0105da\u0142 nieco inaczej ni\u017c obecnie. Przyst\u0119powali do niego tylko seniorzy rodziny. Kap\u0142an posypywa\u0142 im g\u0142ow\u0119 popio\u0142em, wypowiadaj\u0105c s\u0142owa: Prochem jeste\u015b i w proch si\u0119 obr\u00f3cisz<\/em>, a nast\u0119pnie wsypywa\u0142 popi\u00f3\u0142 w modlitewnik. Po przyj\u015bciu do domu w uroczysty spos\u00f3b senior rodziny posypywa\u0142 g\u0142owy pozosta\u0142ym cz\u0142onkom rodziny. Dzi\u015b ten zwyczaj jest praktykowany indywidualnie, a jedynie popi\u00f3\u0142 z ko\u015bcio\u0142a zabierany do popielenia os\u00f3b chorych, kt\u00f3re osobi\u015bcie nie mog\u0105 wzi\u0105\u0107 udzia\u0142 w obrz\u0119dzie.<\/p>\n\n\n\n W karczmach na okres ca\u0142ego Wielkiego Postu zamiera\u0142a muzyka. W Wielkopolsce, po powrocie z nabo\u017ce\u0144stwa, do izby wnoszono \u015bledzia na patyku i woreczek z popio\u0142em oraz garnek wielkopostnego \u017curu. Najstarsza osoba z rodziny potrz\u0105saj\u0105c popio\u0142em obchodzi\u0142a ca\u0142e domostwo, by \u201ewyp\u0119dzi\u0107 zapusty”. Nast\u0119pnie chowano wszelkie w\u0119dliny, a na stole stawiano garnek \u017curu.<\/p>\n\n\n\n Nie wsz\u0119dzie jednak granic\u0105 mi\u0119dzy zapustami a Popielcem by\u0142a noc z wtorku na \u015brod\u0119. W Kie\u0142pinach, cho\u0107 zapewne nie tylko tam, Wielki Post zapowiada\u0142 dopiero dzwon na popielcowe nabo\u017ce\u0144stwo. Tych, kt\u00f3rzy mimo tego wezwania nie przerywali zabawy, rozp\u0119dza\u0142a starsza kobieta uzbrojona w worek z popio\u0142em, kt\u00f3rym bi\u0142a, p\u00f3ki towarzystwo si\u0119 nie rozesz\u0142o.<\/p>\n\n\n\n Popi\u00f3\u0142 uznawano jako atrybut skruchy. W szczeg\u00f3lny spos\u00f3b stosowany by\u0142 w kaszubskim Gowinie, gdzie do \u015bniadania popielcowego posypywano nim chleb.<\/p>\n\n\n\n Dla niezam\u0119\u017cnych k\u0142oda popielcowa lub szkielet \u015bledzia<\/strong><\/p>\n\n\n\n Obrz\u0119dy ko\u015bcielne \u015arody Popielcowej nieodwo\u0142alnie wyznacza\u0142y koniec zabaw zapustnych. Jednak jeszcze w pocz\u0105tkach XX w. niekt\u00f3re zwyczaje zapustne, na przyk\u0142ad zwi\u0105zane z karaniem panien i kawaler\u00f3w, kt\u00f3rzy w karnawale nie zawarli ma\u0142\u017ce\u0144stwa, trwa\u0142y jeszcze przez niemal ca\u0142y dzie\u0144.<\/p>\n\n\n\n W \u015arod\u0119 Popielcow\u0105 w spos\u00f3b symboliczny karano ich, zmuszaj\u0105c do ci\u0105gni\u0119cia kloca lub niepostrze\u017cenie zawieszaj\u0105c im na plecach szkielet \u015bledzia, kurze \u0142apki, woreczek z popio\u0142em czy skorupki z jajek. Trzeba jednak przy tym pami\u0119ta\u0107, \u017ce w tradycyjnej spo\u0142eczno\u015bci ch\u0142opskiej, status spo\u0142eczny os\u00f3b, kt\u00f3re nie wesz\u0142y w zwi\u0105zek ma\u0142\u017ce\u0144ski by\u0142 niski. Takie osoby by\u0142y wr\u0119cz marginalizowane. Nie mog\u0142y na przyk\u0142ad pe\u0142ni\u0107 funkcji obrz\u0119dowych czy niekt\u00f3rych r\u00f3l spo\u0142ecznych.<\/p>\n\n\n\n W tym kontek\u015bcie zrozumia\u0142e wydaje si\u0119 przys\u0142owie, odnotowane w \u201eKsi\u0119dze przys\u0142\u00f3w, przypowie\u015bci i wyra\u017ce\u0144 przys\u0142owiowych polskich\u201d Samuela Adalberga: Cho\u0107 o jednym oku, byle by w tym roku<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Wielkopostne umartwienia<\/strong><\/p>\n\n\n\n Niedziela Zmartwychwstania Pa\u0144skiego wymaga\u0142a wyj\u0105tkowego przygotowania, dlatego tak\u017ce post poprzedzaj\u0105cy to \u015bwi\u0119to by\u0142 szczeg\u00f3lnie wymagaj\u0105cy. Wielki Post by\u0142 symbolicznym czasem wewn\u0119trznej przemiany, oczyszczenia cia\u0142a i ducha. Wszystko to zbiega\u0142o si\u0119 w czasie z po\u017cegnaniem zimy i powitaniem wiosny \u2013 czyli zwyci\u0119stwem \u017cycia nad \u015bmierci\u0105.<\/p>\n\n\n\n Zgodnie z tradycj\u0105, Wielki Post by\u0142 czasem umartwie\u0144 i wzmo\u017conej pobo\u017cno\u015bci. Od \u015arody Popielcowej jedzono g\u0142\u00f3wnie postny \u017cur, kartofle, kwaszon\u0105 kapust\u0119, brukiew, suszone \u015bliwki, \u015bledzie, chleb i inne skromne potrawy, kt\u00f3re sk\u0105po kraszono olejem lnianym. Tylko w niedziel\u0119 pozwalano sobie na troch\u0119 lepsze i obfitsze jedzenie. Przez ca\u0142y Wielki Post nie spo\u017cywano mi\u0119sa i zwierz\u0119cych t\u0142uszczy. Wiele os\u00f3b decydowa\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na odstawienie alkoholu i tytoniu.<\/p>\n\n\n\n W okresie Wielkiego Postu nie tylko rezygnowano z potraw mi\u0119snych.W \u015arod\u0119 Popielcow\u0105 starannie myto wszystkie naczynia, aby nie pozosta\u0142 na nich nawet \u015blad t\u0142uszczu. W ten spos\u00f3b gospodynie demonstrowa\u0142y gotowo\u015b\u0107 do wielkopostnych umartwie\u0144. Ponadto nastawiany by\u0142 postny \u017cur z m\u0105ki \u017cytniej i wody. By\u0142a to najcz\u0119\u015bciej jadana potrawa wielkopostna, o kt\u00f3rej nawet powsta\u0142y rozmaite przy\u015bpiewki:<\/p>\n\n\n\n