{"id":37718,"date":"2026-08-27T15:32:43","date_gmt":"2026-08-27T13:32:43","guid":{"rendered":"https:\/\/nid.pl\/?p=37718"},"modified":"2026-08-28T10:38:23","modified_gmt":"2026-08-28T08:38:23","slug":"zyrardow-osada-przemyslowa-z-przelomu-xix-i-xx-wieku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/nid.pl\/en\/2026\/08\/27\/zyrardow-osada-przemyslowa-z-przelomu-xix-i-xx-wieku\/","title":{"rendered":"\u017byrard\u00f3w – osada przemys\u0142owa z prze\u0142omu XIX i XX wieku"},"content":{"rendered":"

Nie trzeba dalekich podr\u00f3\u017cy, \u017ceby odkry\u0107 architektoniczn\u0105 pere\u0142k\u0119. \u017byrard\u00f3w to najlepiej zachowana w Europie osada przemys\u0142owa z prze\u0142omu XIX i XX wieku. Sercem kompleksu by\u0142a najwi\u0119ksza w\u00f3wczas prz\u0119dzalnia lnu na ziemiach polskich. Miasto zawdzi\u0119cza swoj\u0105 nazw\u0119 pierwszemu dyrektorowi fabryki, francuskiemu wynalazcy Filipowi de Girardowi. Osad\u0119 przemys\u0142ow\u0105 uznano w 2012 roku za pomnik historii.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\n
\n

<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Historia \u017byrardowa si\u0119ga 1830 roku, kiedy Tomasz, Jan i Henryk \u0141ubie\u0144scy, J\u00f3zef Lubowidzki i Karol Scholtz za\u0142o\u017cyli sp\u00f3\u0142k\u0119 \u201eKarol Scholtz i Sp\u00f3\u0142ka\u201d. Na terenach folwarku Ruda Guzowska wzniesiono pierwsze budynki fabryczne. Prz\u0119dzalnia lnu i tkalnia, zaprojektowane przez warszawskiego architekta Jana Jakuba Gaya, powsta\u0142y w latach 1832\u20131833. Produkcj\u0119 zorganizowano wed\u0142ug metod opracowanych przez francuskiego in\u017cyniera Filipa de Girarda, wynalazc\u0119 mechanicznej maszyny lniarskiej, od kt\u00f3rego nazwiska osada zaczerpn\u0119\u0142a swoj\u0105 nazw\u0119. Prace przerwa\u0142o powstanie listopadowe.<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

\n
\"\"
\u017byrard\u00f3w – XIX-wieczna Osada Fabryczna, widok z lotu ptaka od strony p\u00f3\u0142nocno-wschodniej, stan z 2023 r.,
fot. Maciej Jab\u0142o\u0144ski F11,<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Zak\u0142ady \u017cyrardowskie, mimo wysokiej renomy, nie unikn\u0119\u0142y zad\u0142u\u017cenia w czasie kryzysu gospodarczego. W 1847 roku przej\u0105\u0142 je Bank Polski, a dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w 1857 roku, zosta\u0142y sprzedane sp\u00f3\u0142ce austriackich przemys\u0142owc\u00f3w Karola Dittricha i Karola Hielle. Od tego momentu rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 intensywna rozbudowa i modernizacja zak\u0142ad\u00f3w. Powstawa\u0142a te\u017c dzielnica mieszkaniowa dla pracownik\u00f3w i ich rodzin.<\/p>\n\n\n\n

By\u0142 to dla \u017byrardowa okres prosperity. Od ko\u0144ca XIX wieku do wybuchu I wojny \u015bwiatowej, fabryka \u017cyrardowska nale\u017ca\u0142a do najwi\u0119kszych zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych w Kr\u00f3lestwie Polskim. W 1900 roku na Wystawie \u015awiatowej w Pary\u017cu, \u017byrard\u00f3w przedstawiono jako wzorcow\u0105 osad\u0119 przemys\u0142ow\u0105. Ogromn\u0105 rol\u0119 w jego rozwoju odegra\u0142a pobliska Kolej Warszawsko-Wiede\u0144ska, po\u0142\u0105czona z fabryk\u0105 bocznic\u0105 przebiegaj\u0105c\u0105 przez ca\u0142y teren zak\u0142ad\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
\u017byrard\u00f3w – XIX-wieczna Osada Fabryczna, widok z lotu ptaka na g\u0142\u00f3wn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 fabryczn\u0105 od strony po\u0142udniowo-zachodniej, stan z 2023 r., fot. Maciej Jab\u0142o\u0144ski F11, zb. NID<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Prawdziwy rozkwit nast\u0105pi\u0142 za spraw\u0105 Karola Dittricha juniora, syna wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bciciela zak\u0142ad\u00f3w. \u015awietnie wykszta\u0142cony w Niemczech i po odbyciu praktyki w angielskiej tkalni w latach 70. XIX wieku, zacz\u0105\u0142 kierowa\u0107 przedsi\u0119biorstwem. Finansowa\u0142 instytucje s\u0142u\u017c\u0105ce robotnikom, mi\u0119dzy innymi bibliotek\u0119, szko\u0142\u0119, szpital, oraz przekaza\u0142 ogromne darowizny na \u017cyrardowski ko\u015bci\u00f3\u0142. W 1885 roku doprowadzi\u0142 do przekszta\u0142cenia fabryki w Towarzystwo Akcyjne Zak\u0142ad\u00f3w \u017byrardowski Hielle i Dittrich, intensywnie rozbudowuj\u0105c zar\u00f3wno cz\u0119\u015b\u0107 produkcyjn\u0105, jak i zaplecze socjalne. Mimo to, czynnikiem zagra\u017caj\u0105cym pot\u0119dze przedsi\u0119biorstwa by\u0142y fale strajk\u00f3w wybuchaj\u0105ce na prze\u0142omie XIX i XX wieku, spowodowane trudnymi warunkami \u017cycia w przeludnionej osadzie oraz ci\u0119\u017ckim charakterem pracy.<\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"
\u017byrard\u00f3w – XIX-wieczna Osada Fabryczna, prz\u0119dzalnia,
stan z 2023 r., fot. Maciej Jab\u0142o\u0144ski F11, zb. NID<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
\n

<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

W 1916 roku licz\u0105cy oko\u0142o 38 tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w \u017byrard\u00f3w uzyska\u0142 prawa miejskie. Podczas I Wojny \u015awiatowej Rosjanie wywie\u017ali cz\u0119\u015b\u0107 maszyn i zniszczyli niekt\u00f3re obiekty fabryczne, wysadzaj\u0105c je w powietrze. Od 1919 roku zak\u0142ady znalaz\u0142y si\u0119 pod zarz\u0105dem pa\u0144stwa. Po II wojnie \u015bwiatowej, kt\u00f3ra nie przynios\u0142a w osadzie wi\u0119kszych zniszcze\u0144, \u017byrard\u00f3w ponownie sta\u0142 si\u0119 stolic\u0105 polskiego lnu. W latach 90. XX wieku nast\u0105pi\u0142o jednak gwa\u0142towne za\u0142amanie produkcji, prowadz\u0105ce ostatecznie do upadku fabryki. Teren pofabryczny uchroni\u0142a przed ruin\u0105 rozpocz\u0119ta w por\u0119 adaptacja budynk\u00f3w do nowych funkcji, mi\u0119dzy innymi na luksusowe apartamenty w tak zwanej \u201eNowej Prz\u0119dzalni\u201d.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Na wygl\u0105d osady wp\u0142yn\u0119\u0142o zastosowanie jednolitego budulca, czyli nietynkowanej, czerwonej ceg\u0142y. Cho\u0107 w budynkach mieszkalnych nie by\u0142o kanalizacji, wod\u0119 czerpano z ulicznych studni, a ust\u0119py znajdowa\u0142y si\u0119 na podw\u00f3rzu, zabudowa ta w tamtym okresie uchodzi\u0142a za wyj\u0105tkowo nowoczesn\u0105 jak na standardy robotnicze. Przy domach powstawa\u0142y charakterystyczne drewniane szopy z galeryjk\u0105, z kt\u00f3rych kilka przetrwa\u0142o do naszych czas\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"
\u017byrard\u00f3w – XIX-wieczna Osada Fabryczna, prz\u0119dzalnia, stan z 2023 r., fot. Maciej Jab\u0142o\u0144ski F11, zb. NID<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
\n

<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Kadra kierownicza i w\u0142a\u015bciciele zak\u0142adu mieszkali w dzielnicy willowej, po\u0142o\u017conej najbli\u017cej fabryki. Najbardziej reprezentacyjna z rezydencji to willa Karola Dittricha z lat 1889\u20131896, usytuowana w parku krajobrazowym nad rzek\u0105 Pisi\u0105 G\u0105golin\u0105. Willa Wilhelma Haupta, dyrektora generalnego fabryki, nawi\u0105zuje z kolei do stylu szwajcarskiego, z wysokim dachem i charakterystyczn\u0105 snycerk\u0105 zdobi\u0105c\u0105 szczyty. Pa\u0142acyk Tyrolski wybudowano natomiast dla zi\u0119cia Karola Dittricha, r\u00f3wnie\u017c jednego z dyrektor\u00f3w fabryki.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Centrum osady stanowi\u0142 rynek z budynkami magistratu, Domem Ludowym dla robotnik\u00f3w, szko\u0142\u0105 i ochronk\u0105 dla dzieci, a tak\u017ce dwoma ko\u015bcio\u0142ami – katolickim i ewangelickim. Opr\u00f3cz ko\u015bcio\u0142a farnego na terenie osady istniej\u0105 dwie wcze\u015bniejsze \u015bwi\u0105tynie \u2013 pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafii rzymskokatolickiej pw. \u015bw. Karola Boromeusza oraz ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki pw. Wniebowst\u0105pienia Pa\u0144skiego. W\u015br\u00f3d obiekt\u00f3w us\u0142ugowych warto wymieni\u0107 szpital, wzorowany na najnowocze\u015bniejszym w tamtym czasie szpitalu w Dre\u017anie. Do dzi\u015b zachowa\u0142 si\u0119 bogaty zesp\u00f3\u0142 zabudowy: ogromna prz\u0119dzalnia z otoczeniem, dawny plac targowy, domy tkaczy z drewnianymi budynkami gospodarczymi, dom wielorodzinny, budynek magistratu, szpital, pralnia i \u0142a\u017ania, resursa, wille dyrektor\u00f3w fabryki, pa\u0142acyk Tyrolski zwany Strasznym Dworem, wozownia stra\u017cy po\u017carnej, budynek dawnej Szko\u0142y Policyjnej, sto\u0142\u00f3wka zak\u0142adowa z pocz\u0105tku XX wieku, kantor, przytu\u0142ek dla starc\u00f3w i kilka szk\u00f3\u0142. Ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 zajmuje ponad 70 hektar\u00f3w dzisiejszego \u015br\u00f3dmie\u015bcia \u017byrardowa.<\/p>\n\n\n\n

Architektoniczn\u0105 wizyt\u00f3wk\u0105 miasta jest neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 farny pw. Matki Bo\u017cej Pocieszenia, kt\u00f3ry nadal pozostaje jedn\u0105 z najwi\u0119kszych \u015bwi\u0105ty\u0144 Mazowsza. Jej projekt, wzorowany na ko\u015bciele Wotywnym w Wiedniu, wykona\u0142 J\u00f3zef Pius Dzieko\u0144ski. Wybudowana w latach 1900\u20131903 \u015bwi\u0105tynia ma dwie a\u017curowe wie\u017ce wznosz\u0105ce si\u0119 na wysoko\u015b\u0107 70 metr\u00f3w, a zdobi\u0105 j\u0105 witra\u017ce przypisywane J\u00f3zefowi Mehofferowi, cho\u0107 ich pierwotnym autorem jest Jan Kanty Gumowski.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"
\u017byrard\u00f3w – XIX-wieczna Osada Fabryczna, drewniany budynek gospodarczy w obr\u0119bie wewn\u0119trznego podw\u00f3rza, stan z 2023 r., fot. Maciej Jab\u0142o\u0144ski F11, zb. NID<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Na skraju miejskiego parku warto te\u017c odwiedzi\u0107 eklektyczny pa\u0142acyk Karola Dittricha juniora z ko\u0144ca XIX wieku, w kt\u00f3rym dzi\u015b mie\u015bci si\u0119 Muzeum Mazowsza Zachodniego.<\/p>\n\n\n\n

Tradycj\u0119 \u017cyrardowskiego lnu kontynuuje dzi\u015b Muzeum Lniarstwa im. Filipa de Girarda w \u017byrardowie. Mo\u017cna znale\u017a\u0107 tam muzealn\u0105 ekspozycj\u0119 starych maszyn oraz sklep firmowy oferuj\u0105cy wyroby lniane \u2013 doskona\u0142y punkt na zako\u0144czenie wakacyjnej wycieczki \u015bladami przemys\u0142owej historii Mazowsza.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
\u017byrard\u00f3w – XIX-wieczna Osada Fabryczna, ekspozycja w Muzeum Lniarstwa, stan z 2023 r., fot. Maciej Jab\u0142o\u0144ski F11, zb. NID<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Wi\u0119cej na temat \u017byrardowa:<\/p>\n\n\n\n