Zabytek potrafi nas sam poprowadzi\u0107 za r\u0119k\u0119, pod warunkiem, \u017ce nauczymy si\u0119 i b\u0119dziemy chcieli s\u0142ucha\u0107 jego potrzeb<\/em>.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n – m\u00f3wi\u0142a Paula Drzyma\u0142a podczas spotkania autorskiego promuj\u0105cego ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201ePrace przy zabytkach. Poradnik dla inwestor\u00f3w\u201d, wydan\u0105 przez Narodowy Instytut Dziedzictwa.<\/p>\n\n\n\n Pomys\u0142 na ksi\u0105\u017ck\u0119 nie wzi\u0105\u0142 si\u0119 znik\u0105d. To efekt wieloletniego do\u015bwiadczenia autorki zdobytego w urz\u0119dzie konserwatora i codziennej obserwacji, jak obie strony procesu wzajemnie si\u0119 komunikuj\u0105.<\/p>\n\n\n\n Urz\u0119dnicy odbieraj\u0105 dziesi\u0105tki telefon\u00f3w dziennie i odpowiadaj\u0105 przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 czasu na te same pytania. Czy trzeba w og\u00f3le mie\u0107 pozwolenie? Kt\u00f3ry formularz wybra\u0107? Czy trzeba wnie\u015b\u0107 op\u0142at\u0119 skarbow\u0105? Czy pe\u0142nomocnictwo musi by\u0107 w oryginale? Dla klienta s\u0105 to pytania fundamentalne, bo stanowi\u0105 by\u0107 albo nie by\u0107 dla dalszych los\u00f3w inwestycji. Natomiast dla urz\u0119dnika jest to pytanie zadawane po raz kolejny jednego dnia. W konsekwencji urz\u0119dnik, nie jest w stanie zaj\u0105\u0107 si\u0119 swoimi obowi\u0105zkami, na przyk\u0142ad weryfikacj\u0105 dokumentacji, na podstawie kt\u00f3rej b\u0119dzie tworzy\u0107 projekt decyzji. Bywa te\u017c, \u017ce Klient nie mo\u017ce si\u0119 dodzwoni\u0107, bo urz\u0119dnik pracuje w terenie. Ko\u0142o si\u0119 zamyka, a frustracja obu stron ro\u015bnie<\/em>. <\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n – opowiada Drzyma\u0142a o zderzeniu dw\u00f3ch perspektyw.<\/p>\n\n\n\n Prace przy zabytkach to poradnik niekonwencjonalny. Autorka przyznaje, \u017ce jej g\u0142\u00f3wnym celem by\u0142o przet\u0142umaczenie procedur i przepis\u00f3w z j\u0119zyka urz\u0119dniczego na taki, kt\u00f3ry zrozumiej\u0105 wszyscy, a zw\u0142aszcza ci, kt\u00f3rzy na co dzie\u0144 nie poruszaj\u0105 si\u0119 w \u015brodowisku konserwatorskim.<\/p>\n\n\n\n Nasze przepisy s\u0105 skonstruowane przez legislator\u00f3w i prawnik\u00f3w, charakteryzuj\u0105 si\u0119 bardzo specyficznym, hermetycznym i formalnym j\u0119zykiem. Nikt nie bierze pod uwag\u0119, \u017ce ustaw\u0119 b\u0119dzie te\u017c musia\u0142 realizowa\u0107 przys\u0142owiowy Kowalski – m\u00f3wi Drzyma\u0142a. – W dobie propagowania idei prostego j\u0119zyka, mam jednak nieodparte wra\u017cenie, \u017ce nie wystarczy zmieni\u0107 s\u0142ownictwa w dokumentach. Trzeba zmieni\u0107 te\u017c podej\u015bcie do klienta, \u017ceby\u015bmy mogli pozby\u0107 si\u0119 peerelowskich nalecia\u0142o\u015bci, gdzie klient jest niczym maj\u0105cy si\u0119 dostosowa\u0107 poddany. Klient powinien by\u0107 dla urz\u0119du partnerem<\/em> – szczeg\u00f3lnie przy tak z\u0142o\u017conych i kosztownych inwestycjach, jakie wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z obiektami zabytkowymi.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n <\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Wed\u0142ug \u0141ukasza Gazura, zast\u0119pcy redaktora naczelnego magazynu \u201eSpotkania z Zabytkami”, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 wiecz\u00f3r autorski, trudno po lekturze oprze\u0107 si\u0119 wra\u017ceniu, \u017ce to nie jest poradnik tylko dla inwestor\u00f3w – to ksi\u0105\u017cka dla ka\u017cdego, kto kiedykolwiek zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z zabytkiem.<\/p>\n\n\n\n Zgadza si\u0119<\/em> – przyznaje Drzyma\u0142a. – Poradnik zosta\u0142 napisany codziennym, wr\u0119cz czasem potocznym j\u0119zykiem i w taki spos\u00f3b, \u017ceby m\u00f3g\u0142 z niego korzysta\u0107 ka\u017cdy, kto z obiektem zabytkowym ma cokolwiek wsp\u00f3lnego. Niezale\u017cnie czy jest to zarz\u0105dca nieruchomo\u015bci, inwestor sensu stricto, czy w\u0142a\u015bciciel mieszkania w zabytkowej kamienicy, kt\u00f3ry po prostu chce wymieni\u0107 okna. Dodatkowo tre\u015b\u0107 wzbogacono wzorami pism, wykresami i tabelkami u\u0142atwiaj\u0105cymi szybko odnale\u017a\u0107 odpowied\u017a i uporz\u0105dkowa\u0107 ugruntowan\u0105 ju\u017c wiedz\u0119.<\/em><\/p>\n\n\n\n Czy prywatny inwestor to szansa czy zagro\u017cenie dla zabytku? Pytanie pada wprost.<\/p>\n\n\n\n To wszystko zale\u017cy od szalonych pomys\u0142\u00f3w inwestor\u00f3w. S\u0105 tacy, kt\u00f3rzy wychodz\u0105 z za\u0142o\u017cenia, \u017ce maj\u0105c wysoki bud\u017cet i wobec tego wi\u0119ksze mo\u017cliwo\u015bci, wi\u0119cej im wolno. A zasady i przepisy dotycz\u0105 wszystkich jednakowo. Osobi\u015bcie znam inwestor\u00f3w, kt\u00f3rzy maj\u0105 naprawd\u0119 niezmierzone mo\u017cliwo\u015bci finansowe, ale jednocze\u015bnie potrafi\u0105 wykaza\u0107 si\u0119 wielk\u0105 pokor\u0105 w stosunku do zabytku. I to my\u015bl\u0119, \u017ce jest klucz do odpowiedniego podej\u015bcia<\/em>. <\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n –<\/strong> odpowiada Drzyma\u0142a.<\/p>\n\n\n\n I rozwija t\u0119 my\u015bl.<\/p>\n\n\n\n Je\u015bli spojrzymy na obiekt zabytkowy jako co\u015b, co przetrwa\u0142o wieki przed nami, a naszym celem jest utrzyma\u0107 t\u0119 trwa\u0142o\u015b\u0107 na nast\u0119pne pokolenia, musimy si\u0119 zastanowi\u0107, jakie s\u0105 jego warto\u015bci, co chcemy podkre\u015bli\u0107. \u017beby nie udawa\u0107, i nie tworzy\u0107 kiczowatych imitacji zabytk\u00f3w (np. nie dokleja\u0107 styropianowych sztukaterii na budynkach z lat 30-tych, bo komu\u015b si\u0119 wydaje, \u017ce tak b\u0119dzie \u0142adniej). Trzeba wykaza\u0107 si\u0119 pokor\u0105 i u\u015bwiadomi\u0107 sobie, \u017ce jeste\u015bmy jedynie dysponentami zabytku przez u\u0142amek czasu jego trwania, wi\u0119c nie zniszczmy go.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Czy inwestor mo\u017ce by\u0107 opiekunem zabytku?<\/p>\n\n\n\n My\u015bl\u0119, \u017ce tak. Pod warunkiem, \u017ce nie realizuje inwestycji \u015bci\u015ble w oparciu o kryterium op\u0142acalno\u015bci: kupi\u0119, wyremontuj\u0119 i sprzedam w stanie surowym. Powinien widzie\u0107 w tym te\u017c przysz\u0142o\u015b\u0107. Bo opieka nad zabytkiem to nigdy nie jest projekt z okre\u015blonym terminem zako\u0144czenia. Obiekty zabytkowe wymagaj\u0105 czasu, cierpliwo\u015bci i serca.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Gdy pada pytanie o najwi\u0119ksze b\u0142\u0119dy inwestor\u00f3w przy zabytkach, Drzyma\u0142a nie zastanawia si\u0119 d\u0142ugo.<\/p>\n\n\n\n Po\u015bpiech – przede wszystkim zar\u00f3wno w planowaniu, jak i w samej realizacji. Ch\u0119\u0107 wt\u0142aczania na si\u0142\u0119 w\u0142asnego pomys\u0142u w obiekt zabytkowy, bez patrzenia na konsekwencje, jakie ten obiekt b\u0119dzie ponosi\u0142. I Niech\u0119\u0107 do urz\u0119du konserwatorskiego – je\u015bli inwestor od pocz\u0105tku nastawiony jest negatywnie, \u017ce znowu musi z kim\u015b rozmawia\u0107, \u017ce musi stara\u0107 si\u0119 o dodatkowe pozwolenie, to b\u0119dzie to bardzo trudna inwestycja dla obu stron.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Autorka potrafi by\u0107 w tych sprawach brutalnie szczera.<\/p>\n\n\n\n Czasem k\u0142ad\u0119 na szali dalsz\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0119, m\u00f3wi\u0105c wprost to, co my\u015bl\u0119 i jak ca\u0142y proces powinien wygl\u0105da\u0107 prawid\u0142owo. Ale inwestor wraca do domu, przemy\u015bli, przeanalizuje bud\u017cet oraz harmonogram. I o dziwo wraca i m\u00f3wi: to zr\u00f3bmy tak, jak pani m\u00f3wi. B\u0119dzie to trwa\u0142o d\u0142u\u017cej, by\u0107 mo\u017ce bud\u017cet uda nam si\u0119 troch\u0119 rozszerzy\u0107, ale zr\u00f3bmy to raz, a dobrze.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n I tu pada obserwacja, kt\u00f3ra wiele m\u00f3wi o naturze ca\u0142ego problemu.<\/p>\n\n\n\n Czasami najbardziej zatwardzia\u0142y inwestor – pod tytu\u0142em: to jest moje, wi\u0119c b\u0119d\u0119 robi\u0142 co chce – potrafi zrozumie\u0107, \u017ce by\u0107 mo\u017ce te okna s\u0105 jednak warte zachowania, \u017ce dobra i kompletna dokumentacja na starcie wniesie wi\u0119cej po\u017cytku do inwestycji.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Poprawa sytuacji nie b\u0119dzie jednak mo\u017cliwa bez odpowiedniej edukacji, z kt\u00f3rej wyrasta \u015bwiadomo\u015b\u0107 spo\u0142eczna.<\/p>\n\n\n\n Zastan\u00f3wmy si\u0119, jak byli\u015bmy w szkole i na nielicznych godzinach wiedzy o kulturze, kto\u015b nam m\u00f3wi\u0142, o zabytku – to pokazywano nam piramidy, Koloseum, jedn\u0105 z wielu katedr we Francji, mo\u017ce Zamek w Malborku. Od pocz\u0105tku budowano prze\u015bwiadczenie, \u017ce zabytek to poj\u0119cie monumentalne, obiekt, kt\u00f3ry si\u0119 zwiedza najcz\u0119\u015bciej na wakacjach, kt\u00f3ry jest obiektem turystycznym, do kt\u00f3rego trzeba kupi\u0107 bilet. I co z tego wynika? Takie dziecko wraca do kamienicy z 1905 roku i nie traktuje swojego domu jak zabytku. Zabytek to dla niego co\u015b dalekiego, niecodziennego w Rzymie, czy na Wawelu.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Skutek jest bardzo konkretny.<\/p>\n\n\n\n Skoro swojej kamienicy nie znalaz\u0142em w rejestrze, a pobra\u0142em sobie tabelk\u0119 ze strony urz\u0119du i tam go nie ma, to znaczy, \u017ce pozwolenia mie\u0107 nie musz\u0119. Ludzie nie maj\u0105 \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce istnieje co\u015b takiego jak uk\u0142ad urbanistyczny, ochrona obszarowa, \u017ce zabytek nie zawsze r\u00f3wna si\u0119 rejestr zabytk\u00f3w.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Recept\u0105 jest edukacja – ale rozumiana szerzej ni\u017c szkolna wycieczka do muzeum.<\/p>\n\n\n\n Je\u015bli szko\u0142a nie b\u0119dzie przedstawia\u0107 dzieciom sztuki w muzeach, galeriach, ale te\u017c na ulicy w\u0142asnego miasta, – \u017ce istniej\u0105 wok\u00f3\u0142 nas obiekty warte zainteresowania i maj\u0105ce swoj\u0105 warto\u015b\u0107 – to nie oczekujmy, \u017ce z tych ma\u0142ych dzieci wyrosn\u0105 wra\u017cliwi opiekunowie dziedzictwa.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Jednak sama szko\u0142a nie wystarczy – po drugiej stronie stoj\u0105 rodzice.<\/p>\n\n\n\n Je\u015bli z dzieckiem nie b\u0119dziemy rozmawia\u0107 po powrocie z przyk\u0142adowego muzeum, o tym co widzia\u0142o, czego do\u015bwiadczy\u0142o, to ono stwierdzi, \u017ce by\u0142y tam tylko jakie\u015b obrazki. A trzeba z dzieckiem rozmawia\u0107 i t\u0119 wra\u017cliwo\u015b\u0107 w nim budowa\u0107, aby mia\u0142o poczucie odpowiedzialno\u015bci za dziedzictwo.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Konkluzja Drzyma\u0142y jest prosta, cho\u0107 niezbyt wygodna.<\/p>\n\n\n\n Nie mo\u017cemy wymaga\u0107 od doros\u0142ego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry nigdy nie by\u0142 nauczony wra\u017cliwo\u015bci na dziedzictwo, \u017ceby nagle – niczym objawienie – zacz\u0105\u0142 dostrzega\u0107 warto\u015bci i cenne elementy, kt\u00f3re go otaczaj\u0105.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Wiecz\u00f3r autorski sta\u0142 si\u0119 te\u017c okazj\u0105 do rozmowy o trwaj\u0105cych pracach nad now\u0105 ustaw\u0105 o ochronie zabytk\u00f3w i opiece nad zabytkami. Paula Drzyma\u0142a ma tu jeden postulat fundamentalny.<\/p>\n\n\n\n Legislatorzy powinni w pierwszej kolejno\u015bci zapyta\u0107 urz\u0119dnik\u00f3w, czego potrzebuj\u0105 w ustawie, czego nie maj\u0105, jakich narz\u0119dzi im brakuje.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n I podaje przyk\u0142ad, kt\u00f3ry dobrze ilustruje przepa\u015b\u0107 mi\u0119dzy przepisami, a praktyk\u0105: urz\u0119dnik, kt\u00f3ry wyje\u017cd\u017ca na budow\u0119, uczestniczy w naradach, czasami wpisuje si\u0119 do dziennika budowy – robi to wszystko bez \u017cadnej podstawy prawnej.<\/p>\n\n\n\n Ustawa w \u017cadnym punkcie nie m\u00f3wi o tym, \u017ce pracownik biura konserwatora idzie na ogl\u0119dziny obiektu, \u017ce cz\u0119sto jest to niezb\u0119dna cz\u0119\u015b\u0107 post\u0119powania przed wydaniem decyzji. Taka idea w og\u00f3le nie istnieje w ustawie. To jest co\u015b, co zosta\u0142o wypracowane przez lata przez pracownik\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli potrzeb\u0119 zadbania o obiekty.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Drzyma\u0142a sama by\u0142a takim uczestnikiem – przez lata towarzyszy\u0142a inwestycjom przy obiektach zabytkowych (kamienicach, fortyfikacjach czy budynkach przemys\u0142owych), spisywa\u0142a protoko\u0142y, dokonywa\u0142a wpis\u00f3w w dzienniku budowy. I w\u0142a\u015bnie urz\u0105d okazywa\u0142 si\u0119 skarbnic\u0105 wiedzy, do kt\u00f3rej inwestorzy wracaj\u0105 po latach: np. po numer koloru farby u\u017cytej poprzednio przy remoncie elewacji, czy po dokumentacj\u0119 z przeprowadzonych bada\u0144.<\/p>\n\n\n\n Gdyby urz\u0105d mia\u0142 robi\u0107 tylko \u015bci\u015ble to, co przewiduje ustawa, Urz\u0119dnik powinien jedynie otrzyma\u0107 wniosek i wyda\u0107 decyzj\u0119, a obiektu nie widzie\u0107 na oczy. To jest absurdalne.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Paula Drzyma\u0142a, \u201ePrace przy zabytkach. Poradnik dla inwestor\u00f3w\u201d, Narodowy Instytut Dziedzictwa, seria Vademecum NID.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Ksi\u0105\u017cka zosta\u0142a wydana w serii \u201eVademecum NID\u201d, w kt\u00f3rej publikowane s\u0105 poradniki skierowane do r\u00f3\u017cnych grup odbiorc\u00f3w i po\u015bwi\u0119cone konkretnym zagadnieniom zwi\u0105zanym z codzienn\u0105, praktyczn\u0105 ochron\u0105 zabytk\u00f3w. Publikacja jest dost\u0119pna na stronie ksiegarnia.nid.pl – bezp\u0142atnie w wersji elektronicznej oraz w cenie 30 z\u0142 w wersji drukowanej.<\/p>\n\n\n\n Pobierz ksi\u0105\u017ck\u0119 ze strony Ksi\u0119garni NID:![\"\"](\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/promocja-ksiazki-prace-przy-zabytkach_01-1024x683.jpg\")
\n
\n
G\u0142\u0119bszy wymiar systemowy<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
\n
Szalone pomys\u0142y i pokora<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
\n
\n
\n
Trzy b\u0142\u0119dy inwestora<\/strong><\/strong><\/h2>\n\n\n\n
\n
\n
\n
Zabytek ju\u017c w szkole<\/strong><\/strong><\/strong><\/h2>\n\n\n\n
\n
\n
\n
\n
\n
Ustawa w praktyce<\/strong><\/strong><\/strong><\/strong><\/h2>\n\n\n\n
\n
\n
\n
Prace przy zabytkach. Poradnik dla inwestor\u00f3w<\/a><\/p>\n<\/div>![\"\"](\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/prace-przy-zabytkach_cyfr-1024x1024.jpg\")
<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/promocja-ksiazki-prace-przy-zabytkach_05-1024x1024.jpg\")