{"id":16435,"date":"2024-02-20T11:38:35","date_gmt":"2024-02-20T10:38:35","guid":{"rendered":"https:\/\/nid.pl\/?p=16435"},"modified":"2024-08-20T12:32:20","modified_gmt":"2024-08-20T10:32:20","slug":"dwadziescia-lat-doswiadczenia-nid-w-digitalizacji-dziedzictwa-kulturowego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/nid.pl\/en\/2024\/02\/20\/dwadziescia-lat-doswiadczenia-nid-w-digitalizacji-dziedzictwa-kulturowego\/","title":{"rendered":"Dwadzie\u015bcia lat do\u015bwiadczenia Narodowego Instytutu Dziedzictwa w digitalizacji dziedzictwa kulturowego. Jak to robimy?"},"content":{"rendered":"

Digitalizacja \u2013 od wielu lat s\u0142owo odmieniane przez wszystkie przypadki. Dzia\u0142anie w \u015bwiecie cyfrowym z pewno\u015bci\u0105 u\u0142atwia nam \u017cycie na wielu polach, jakie jednak znaczenie ma w kontek\u015bcie poznawania i ochrony naszego dziedzictwa? Jak wygl\u0105da proces digitalizacji zabytku, z jakimi wyzwaniami si\u0119 wi\u0105\u017ce i co ostatecznie jest jego efektem?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Digitalizacja to przede wszystkim spos\u00f3b na ochron\u0119 zabytk\u00f3w: posiadamy trwa\u0142\u0105, tr\u00f3jwymiarow\u0105, cyfrow\u0105 dokumentacj\u0119 ich formy na wypadek zniszczenia i mo\u017cemy podejmowa\u0107 trafniejsze decyzje dotycz\u0105ce remontu czy konserwacji. Niew\u0105tpliw\u0105 zalet\u0105 jest r\u00f3wnie\u017c to, \u017ce zdigitalizowane obiekty jeste\u015bmy w stanie zwiedza\u0107 i bada\u0107 na odleg\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Od ponad dwudziestu lat Krajowy O\u015brodek Bada\u0144 i Dokumentacji Zabytk\u00f3w, a nast\u0119pnie Dzia\u0142 Digitalizacji Narodowego Instytutu Dziedzictwa wykorzystuje cyfrowe technologie pomiaru i obrazowania do inwentaryzacji obiekt\u00f3w zabytkowych. Pierwszy skaner laserowy zakupiony zosta\u0142 w 2005 roku, wtedy ju\u017c technologia obiecywa\u0142a tr\u00f3jwymiarowe odwzorowanie przedmiot\u00f3w, budynk\u00f3w czy stanowisk archeologicznych. Z up\u0142ywem lat, urz\u0105dzenia staj\u0105 si\u0119 coraz bardziej precyzyjne, opracowanie danych szybsze, a efekty czytelniejsze dla odbiorcy.<\/p>\n\n\n\n

W 2009 roku Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego powo\u0142a\u0142o w ramach NID jednostk\u0119 \u201edo zada\u0144 specjalnych\u201d \u2013 Centrum Kompetencji ds. digitalizacji architektury. Ten zesp\u00f3\u0142 z\u0142o\u017cony z historyk\u00f3w architektury, archeolog\u00f3w, geodet\u00f3w, fotografik\u00f3w, a tak\u017ce tw\u00f3rc\u00f3w w technologii 3D jest w stanie zajrze\u0107 w ka\u017cdy zakamarek zabytku, zbada\u0107 faktur\u0119 i kolory powierzchni, zmierzy\u0107 p\u0119kni\u0119cia, ubytki i odkszta\u0142cenia, a nawet zrekonstruowa\u0107 zrujnowane budynki, a to wszystko za pomoc\u0105 skanera, aparatu fotograficznego i komputera. \u017beby dotrze\u0107 do trudno dost\u0119pnych miejsc zdj\u0119cia robi si\u0119 przy u\u017cyciu dron\u00f3w, a czasami tak\u017ce z \u0142odzi – to s\u0105 najbardziej efektowne etapy procesu digitalizacji. Jednak nawet badania wykorzystuj\u0105ce najnowsze technologie zaczynamy nie w terenie, a w archiwum.<\/p>\n\n\n\n

Kwerenda archiwalna<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pierwszym krokiem w kierunku digitalizacji zabytku jest kwerenda archiwalna. Narodowy Instytut Dziedzictwa posiada bogate zasoby, kt\u00f3re przez 60 lat swojej historii budowa\u0142y kolejne pokolenia badaczy, dokumentalist\u00f3w i archiwist\u00f3w. Najistotniejsze z punktu widzenia ochrony dziedzictwa s\u0105 rejestr i ewidencja zabytk\u00f3w. Opr\u00f3cz tej dokumentacji, archiwum NID przechowuje opracowania historyczno-architektoniczne zabytk\u00f3w, dokumentacje konserwatorskie, historyczne mapy i plany oraz posiada fototek\u0119 \u2013 olbrzymi\u0105 kolekcj\u0119 negatyw\u00f3w i pozytyw\u00f3w, z kt\u00f3rych najstarsze pochodz\u0105 z prze\u0142omu XIX i XX wieku.  Niezwykle cennym zbiorem s\u0105 r\u00f3wnie\u017c spu\u015bcizny os\u00f3b zas\u0142u\u017conych w ochronie zabytk\u00f3w, przekazywane Instytutowi na przestrzeni lat.<\/p>\n\n\n\n

W Dziale Digitalizacji regularnie skanujemy zasoby archiwum za pomoc\u0105 najnowocze\u015bniejszych skaner\u00f3w ko\u0142yskowych (tzw. V-kszta\u0142tnych), wielkoformatowych i na urz\u0105dzeniach skanuj\u0105cych materia\u0142y transparentne \u2013 na przyk\u0142ad stare szklane negatywy i klisze. Archiwalia, kt\u00f3rych status umo\u017cliwia umieszczenie ich w powszechnym dost\u0119pie, publikowane s\u0105 na naszych portalach archiwum.zabytek.pl<\/strong><\/a> oraz zabytek.pl<\/strong><\/a>. My r\u00f3wnie\u017c z nich korzystamy przygotowuj\u0105c si\u0119 do wyjazdu i dokumentacji cyfrowej w terenie.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Skaner V-kszta\u0142tny do digitalizacji poszyt\u00f3w i wra\u017cliwych na rozk\u0142adanie materia\u0142\u00f3w, fot. NID\/Tobiasz Bu\u0142ynko<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Praca w terenie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ka\u017cdy obiekt, ze wzgl\u0119du na charakter, budulec i stopie\u0144 zachowania ma swoj\u0105 specyfik\u0119 i do tej specyfiki dostosowujemy metodologi\u0119 pracy. Za ka\u017cdym razem pami\u0119tamy, \u017ce podstaw\u0105 dobrego opracowania s\u0105 kompletne i parametryzowane wed\u0142ug okre\u015blonego standardu dane terenowe. Przy okazji prac inwentaryzacyjnych zwi\u0105zanych z architektur\u0105 zabytkow\u0105, digitalizujemy r\u00f3wnie\u017c elementy jej wyposa\u017cenia. Z regu\u0142y przedmioty takie maj\u0105 znacznie mniejsze rozmiary oraz zdecydowanie bardziej skomplikowan\u0105 geometri\u0119 detalu.<\/p>\n\n\n\n

Prace pomiarowe przy obiekcie trwaj\u0105 przewa\u017cnie oko\u0142o czterech dni. Sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z trzech etap\u00f3w: przygotowania obiektu do dokumentacji i za\u0142o\u017cenia osnowy geodezyjnej, wykonania pomiar\u00f3w oraz analizy architektonicznej.<\/p>\n\n\n\n

Aby uzyska\u0107 precyzyjny, submilimetrowy pomiar dokumentowanego obiektu, korzystamy z zaawansowanych system\u00f3w fotogrametrycznych. Nasz podstawowy zestaw terenowy sk\u0142ada si\u0119 ze skaner\u00f3w laserowych, kilku modeli dron\u00f3w, tachimetru elektronicznego, aparat\u00f3w fotograficznych z zestawem sta\u0142oogniskowych obiektyw\u00f3w oraz specjalistycznego o\u015bwietlenia, sk\u0142adaj\u0105cego si\u0119 z zestawu zewn\u0119trznych lamp oraz lamp naobiektywowych typu ring z filtrami polaryzacyjnymi. Znajd\u0105 tu r\u00f3wnie\u017c zastosowanie przyobiektowe wzorniki barwne \u2013 specjalne tabliczki pokryte kolorami, pozwalaj\u0105ce kontrolowa\u0107 temperatur\u0119 barwow\u0105 zdj\u0119\u0107. Na wyposa\u017ceniu znajduje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c kilka   urz\u0105dze\u0144 stabilizuj\u0105cych sprz\u0119t fotograficzny i pomiarowy \u2013 statywy, w\u00f3zki oraz maszty fotograficzne.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zdarza si\u0119, \u017ce w skrajnie trudnym otoczeniu, pomiary musimy wykona\u0107 r\u00f3wnie\u017c z poziomu wody,
fot. NID\/Karol Czajkowski<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Proces digitalizacji nagrobka Krzysztofa Szyd\u0142owieckiego w kolegiacie \u015bw. Marcina z Tours w Opatowie, fot. Tomasz \u017bebrowski<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W wyniku takiej sesji pomiarowej uzyskujemy dwa typy danych \u2013 chmur\u0119 punkt\u00f3w – czyli tr\u00f3jwymiarowy model powierzchni badanego obiektu w postaci miliard\u00f3w punkt\u00f3w, z kt\u00f3rych ka\u017cdy ma swoj\u0105 lokacj\u0119 zapisan\u0105 w geodezyjnej przestrzeni, oraz dane fotograficzne, z kt\u00f3rych za moment powstan\u0105 pi\u0119kne siatkowe modele 3D. Oba typy danych maj\u0105 nieco r\u00f3\u017cn\u0105 charakterystyk\u0119 i wykorzystujemy je wymiennie do r\u00f3\u017cnych opracowa\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Stosowanie takich technik pozwala nam uzyska\u0107 bardzo dok\u0142adne odwzorowanie geometrii budynku, a tak\u017ce wszelkich jego cech zwi\u0105zanych z barw\u0105, ubytkami, odkszta\u0142ceniami czy sp\u0119kaniami. Kompletne dane pozwalaj\u0105 na wielowymiarow\u0105 analiz\u0119 zadokumentowanej przestrzeni \u2013 prowadzenie przekroj\u00f3w i ci\u0119\u0107 w ka\u017cdym potrzebnym miejscu, rzutowanie czy wymiarowanie w jednym \u015brodowisku programistycznym.<\/p>\n\n\n\n

Ostatni etap prac terenowych, czyli analiza architektoniczna, to badanie zabytku pod k\u0105tem budulca i konstrukcji. Niezb\u0119dne jest w\u00f3wczas wykonanie notatek, szkic\u00f3w oraz fotografii pogl\u0105dowych, bez kt\u00f3rych nie mo\u017ce powsta\u0107 porz\u0105dna inwentaryzacja.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Chodel, analiza na stanowisku, rysunki i szkice terenowe s\u0105 wielk\u0105 pomoc\u0105 przy p\u00f3\u017aniejszym opracowaniu gabinetowym, fot. Karol Czajkowski<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Opracowanie danych<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Po etapie terenowym przyst\u0119pujemy do opracowania danych, kt\u00f3re z regu\u0142y trwa oko\u0142o dw\u00f3ch miesi\u0119cy. Pierwszym krokiem jest selekcja danych pod k\u0105tem ich u\u017cyteczno\u015bci i jako\u015bci, czyli oczyszczenie i odfiltrowanie chmur punkt\u00f3w (podczas pomiar\u00f3w rejestruje si\u0119 mn\u00f3stwo zb\u0119dnych lub przypadkowych punkt\u00f3w – np. elementy ro\u015blinno\u015bci, przelatuj\u0105ce ptaki, przypadkowi przechodnie) oraz rejestracja skan\u00f3w, czyli po\u0142\u0105czenie poszczeg\u00f3lnych pozycji skanera w jeden sp\u00f3jny model przestrzenny.<\/p>\n\n\n\n

Istotnym elementem jest nadanie zdj\u0119ciom i skanom georeferencji \u2013 czyli okre\u015blenia ich usytuowania geograficznego, w konkretnym uk\u0142adzie geodezyjnym. Tak przygotowane dane s\u0142u\u017c\u0105 do budowania modeli tr\u00f3jwymiarowych ca\u0142ej struktury architektonicznej. Stanowi\u0105 one podstaw\u0119 do ka\u017cdej specjalistycznej analizy, w zale\u017cno\u015bci od po\u017c\u0105danego zakresu dokumentacji.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Strzelno, model przestrzenny portalu, oprac. Ryszard Zimek<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Przekr\u00f3j ruin ko\u015bcio\u0142a pojezuickiego w Chodlu<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Model fotogrametryczny kolegiaty \u015bw. Marcina Biskupa w Opatowie, oprac. NID\/Rados\u0142aw Trochimiak, Tomasz \u017bebrowski<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Po co nam wirtualne dziedzictwo?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wykonywane pomiary s\u0142u\u017c\u0105 przede wszystkim pozyskaniu danych inwentaryzacyjnych, kt\u00f3re s\u0105 obecnie najbardziej precyzyjnym zapisem stanu zachowania obiektu. Mog\u0105 zosta\u0107 wykorzystane na wiele rozmaitych sposob\u00f3w \u2013 np. do opracowania dwuwymiarowych rysunk\u00f3w, rzut\u00f3w i przekroj\u00f3w przez ca\u0142y budynek, modelowania tr\u00f3jwymiarowego ca\u0142o\u015bci lub wybranych element\u00f3w (np. wi\u0119\u017aby, konstrukcji \u015bcian, wie\u017c). Jednocze\u015bnie, te same dane mog\u0105 zosta\u0107 wykorzystane jako modele wizualizacyjno-prezentacyjne w przemys\u0142ach kreatywnych \u2013 filmie, grach, prezentacjach VR \/ AR. S\u0105 r\u00f3wnie\u017c doskona\u0142ym materia\u0142em do procesu rekonstrukcji cyfrowej obiektu <\/span>bry\u0142 na podstawie analizy \u015blad\u00f3w pozosta\u0142ych na dokumentowanych \u015bcianach<\/span>. Nasz zesp\u00f3\u0142 ostatnio opracowa\u0142 w ten spos\u00f3b m.in. <\/span>ruiny synagogi w miejscowo\u015bci Tar\u0142\u00f3w (\u015bwi\u0119tokrzyskie).<\/span><\/a><\/ins><\/span> <\/span><\/p>\n\n\n\n

Musimy pami\u0119ta\u0107, \u017ce w czasie zagro\u017cenia konfliktem, taka dokumentacja mo\u017ce by\u0107 jedynym sposobem na zachowanie i ewentualn\u0105 odbudow\u0119 zniszczonego wojn\u0105 dziedzictwa.<\/p>\n\n\n\n

Wytworzone w ramach naszych prac materia\u0142y udost\u0119pniane s\u0105 w formie pe\u0142nych inwentaryzacji na portalu zabytek.pl<\/strong><\/a>.<\/strong> Powsta\u0142e w wyniku pomiar\u00f3w fotogrametrycznych modele tr\u00f3jwymiarowe mo\u017cna poddawa\u0107 analizie na portalu oraz w online\u2019owej aplikacji Cumulus. Wobec braku mo\u017cliwo\u015bci publikowania pe\u0142nych wersji (niekt\u00f3re modele maj\u0105 po kilkadziesi\u0105t gigabajt\u00f3w!), w takiej formie deponowane s\u0105 jedynie w repozytorium. Wszyscy zainteresowani mog\u0105 otrzyma\u0107 dost\u0119p do pe\u0142nego zasobu pisz\u0105c do nas mail na ck_digitalizacja@nid.pl.<\/p>\n\n\n\n

Dzielimy si\u0119 nasz\u0105 wiedz\u0105 i do\u015bwiadczeniem<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Do\u015bwiadczenia z pracy terenowej s\u0105 podstaw\u0105 opracowania katalogu dobrych praktyk digitalizacji architektury zabytkowej. Jest to aktualizowana przez nas co rok publikacja, standaryzuj\u0105ca parametry odwzorowania i przekazywania danych pomiarowych dla zabytk\u00f3w, omawiaj\u0105ca techniki i metodologi\u0119 pracy przy digitalizowaniu obiekt\u00f3w architektury. Instrukcja stanowi nieocenion\u0105 pomoc m.in. dla instytucji publicznych, przy specyfikowaniu i odbiorach zam\u00f3wie\u0144 inwentaryzacyjnych.<\/p>\n\n\n\n

Publikacja jest dost\u0119pna bezp\u0142atnie do pobrania: Nowoczesne technologie w dokumentacji zabytk\u00f3w. Sp\u00f3jny system zbierania, opracowania i prezentacji danych jako podstawa dzia\u0142a\u0144 konserwatorskich – Wydawnictwa Narodowego Instytutu Dziedzictwa (nid.pl)<\/a><\/p>\n\n\n\n

Maj\u0105c \u015bwiadomo\u015b\u0107 rozpowszechnienia oprogramowania do analizy fotogrametrycznej oraz coraz wi\u0119kszej liczby os\u00f3b zainteresowanych technologiami zwi\u0105zanymi z dziedzictwem kulturowym, dzia\u0142amy r\u00f3wnie\u017c w obszarze popularyzacji i upowszechniania standard\u00f3w digitalizacyjnych.<\/p>\n\n\n\n

Wierzymy, \u017ce wymiana wytwarzanych materia\u0142\u00f3w i do\u015bwiadcze\u0144 zwi\u0105zanych z metodyk\u0105 pracy jest inspiruj\u0105ca i w d\u0142u\u017cszej perspektywie pozwoli na lepsz\u0105, wydajniejsz\u0105 ochron\u0119 i promocj\u0119 dziedzictwa kulturowego. Ten cel przy\u015bwieca nam w organizacji mi\u0119dzynarodowej konferencji ETHER: Eternal Heritage \/ Wieczne Dziedzictwo, kt\u00f3rej pierwsza edycja odby\u0142a si\u0119 w 2023 roku. W formacie dorocznego, interdyscyplinarnego spotkania chcemy budowa\u0107 mosty dla wsp\u00f3\u0142pracy pomi\u0119dzy \u015brodowiskiem naukowym i konserwatorskim oraz przemys\u0142ami kreatywnymi \u2013 przemys\u0142em gier, video, VR, a tak\u017ce projektantami wzornictwa przemys\u0142owego.<\/p>\n\n\n\n

W oczekiwaniu na tegoroczn\u0105 edycj\u0119 ETHER zach\u0119camy do obejrzenia relacji z zesz\u0142orocznej konferencji na YouTube \u2013 TV NID:<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\n