{"id":15414,"date":"2023-12-20T11:38:00","date_gmt":"2023-12-20T10:38:00","guid":{"rendered":"https:\/\/nid.pl\/?p=15414"},"modified":"2023-12-26T20:13:17","modified_gmt":"2023-12-26T19:13:17","slug":"o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/nid.pl\/en\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/","title":{"rendered":"O wigilijnych zwyczajach i tradycjach w Polsce"},"content":{"rendered":"[et_pb_section admin_label=”section”]\n\t\t\t[et_pb_row admin_label=”row”]\n\t\t\t\t[et_pb_column type=”4_4″][et_pb_text admin_label=”Text”]\n

Bogata w symbole i tradycje, Wigilia Bo\u017cego Narodzenia zajmuje szczeg\u00f3lne miejsce w polskiej tradycji i kulturze, jako jedno z najistotniejszych \u015bwi\u0105t.<\/strong> Ka\u017cdego roku – 24 grudnia niemal wszyscy gromadzimy si\u0119 przy wigilijnym stole, trzymaj\u0105c w r\u0119ku op\u0142atek. Jak pisa\u0142 Cyprian Kamil Norwid: Jest w moim kraju zwyczaj, \u017ce w dzie\u0144 wigilijny,<\/em> przy wzej\u015bciu pierwszej gwiazdy wieczornej na niebie,<\/em> ludzie gniazda wsp\u00f3lnego \u0142ami\u0105 chleb biblijny,<\/em> najtkliwsze przekazuj\u0105c uczucia w tym chlebie.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nazwa \u201ewigilia\u201d pochodzi z j\u0119zyka \u0142aci\u0144skiego i oznacza czuwanie, stra\u017c nocn\u0105, wart\u0119. W Ko\u015bciele katolickim okre\u015bla dni poprzedzaj\u0105ce wa\u017cne \u015bwi\u0119ta i uroczysto\u015bci. Jednak w potocznym rozumieniu, wigilia kojarzy si\u0119 przede wszystkim z dniem poprzedzaj\u0105cym Bo\u017ce Narodzenie. \u00a0<\/p>\n\n\n\n

Dmuchanie na krzes\u0142a, czyli o dawnych wigilijnych zwyczajach<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dawniej Wigilia otwiera\u0142a rok s\u0142oneczny, wegetacyjny oraz tradycyjny obrz\u0119dowy. W obchodach tego wyj\u0105tkowego dnia, zw\u0142aszcza w obrz\u0119dach ludowych, mo\u017cna odnale\u017a\u0107 \u015blady staros\u0142owia\u0144skich, a nawet antycznych rytua\u0142\u00f3w zwi\u0105zanych z upraw\u0105 roli, kultem zmar\u0142ych i nadej\u015bciem nowego roku.<\/p>\n\n\n\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki uzna\u0142 – 24 grudnia – za najw\u0142a\u015bciwszy dla obchod\u00f3w narodzenia Chrystusa, bowiem symbolika narodzin \u015bwiat\u0142a i narodzin Chrystusa Zbawiciela dawa\u0142a si\u0119 tu \u0142atwo zespoli\u0107. W wyniku tego nast\u0105pi\u0142o schrystianizowanie form poga\u0144skich. Skutkiem tego ca\u0142y okres Bo\u017cego Narodzenia, bogaty jest w ogromn\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107, zwyczaj\u00f3w i obrz\u0119d\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Wigilia w Polsce ma oczywi\u015bcie tak\u017ce wiele rodzimych zwyczaj\u00f3w i obrz\u0119d\u00f3w, z wiar\u0105 przekazywanych, z pokolenia na pokolenie. Z dniem, a tak\u017ce z noc\u0105 wigilijn\u0105 – najd\u0142u\u017csz\u0105 w roku – zwi\u0105zane by\u0142y liczne wierzenia. Na przyk\u0142ad wierzono, \u017ce w t\u0119 noc, ziemia otwiera si\u0119 i ukazuje ukryte w niej skarby, \u017ce w lesie zakwitnie papro\u0107, a pod \u015bniegiem kwiaty. Wierzono, \u017ce pszczo\u0142y i zwierz\u0119ta le\u015bne budz\u0105 si\u0119 ze snu zimowego, aby uczci\u0107 Narodzenie Pa\u0144skie. Wierzono, \u017ce w noc wigilijn\u0105 zwierz\u0119ta przemawiaj\u0105 ludzkim g\u0142osem, a woda w studniach zamienia si\u0119 w mi\u00f3d lub wino. Wed\u0142ug legend, wszystkie te cuda mog\u0142y by\u0107 widziane jedynie przez ludzi bez najmniejszej skazy i grzechu, o prawym charakterze i niezwyk\u0142ej odwadze.<\/p>\n\n\n\n

Powszechnie wierzono r\u00f3wnie\u017c, \u017ce w wigili\u0119 \u015bwi\u0105t Bo\u017cego Narodzenia dusze zmar\u0142ych mog\u0105 opuszcza\u0107 za\u015bwiaty, by niewidzialne lub przybrawszy ludzk\u0105 posta\u0107 \u017cebrak\u00f3w, nawiedza\u0107 domy bliskich. Nale\u017ca\u0142o, wi\u0119c w dniu Wigilii dmucha\u0107 na krzes\u0142o lub sto\u0142ki, zanim si\u0119 na nich usiad\u0142o. W tym dniu nie wolno by\u0142o spluwa\u0107 na pod\u0142og\u0119, chlusta\u0107 pomyjami, prz\u0105\u015b\u0107 ani szy\u0107, r\u0105ba\u0107 drewna ani ostrzyc no\u017cy, aby nie przestraszy\u0107 przyby\u0142ych duch\u00f3w. Do dzi\u015b znany zwyczaj pozostawiania wolnego miejsca przy stole, ma swoje \u017ar\u00f3d\u0142o najprawdopodobniej w tych wierzeniach.<\/p>\n\n\n\n

W ca\u0142ym kraju rozpowszechniona by\u0142a tradycja symbolicznego zapraszania zwierz\u0105t na wigilijn\u0105 kolacj\u0119, co w istocie stanowi\u0142o spos\u00f3b przywo\u0142ania pami\u0119ci bliskich zmar\u0142ych:<\/p>\n\n\n\n

Wr\u00f3bl\u0119ta ptasi\u0119ta, chod\u017acie ku nam obiadowa\u0107,
A jak nie przyjdziecie, to nie przychod\u017acie ca\u0142y rok.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Zwracano si\u0119 tak\u017ce bezpo\u015brednio do zmar\u0142ych: P\u00f3jd\u017a\u017ce dziadku do obiadku.<\/em><\/p>\n\n\n\n

W zawo\u0142aniach tych wyra\u017ca\u0142 si\u0119 pewien l\u0119k przed duchami. Zaproszenie na wieczerz\u0119 wigilijn\u0105 mia\u0142o wi\u0119c, na celu udobruchanie przodk\u00f3w, by po ogrzaniu si\u0119 i posileniu, wr\u00f3ci\u0142y w za\u015bwiaty, a\u017c do kolejnej wigilii.<\/p>\n\n\n\n

W trosce o dobry pocz\u0105tek roku<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dawniej powszechnie wierzono, \u017ce spos\u00f3b, w jaki przebiega dzie\u0144 i noc wigilijna, ma kluczowy wp\u0142yw na kszta\u0142towanie si\u0119 nadchodz\u0105cego roku. Dlatego wa\u017cne by\u0142o, aby wsta\u0107 wcze\u015bnie rano i szybko opu\u015bci\u0107 \u0142\u00f3\u017cko, co mia\u0142o przyczyni\u0107 si\u0119 do utrzymania dobrego samopoczucia, energii i \u015bwie\u017co\u015bci przez ca\u0142y rok. W tym samym celu zalecano poranne mycie w rzece lub strumieniu, lub te\u017c w domowej miednicy, w kt\u00f3rej umieszczano srebrny pieni\u0105dz. Z kolei w ci\u0105gu dnia wystrzegano si\u0119 le\u017cenia, aby unikn\u0105\u0107 chor\u00f3b i zapewni\u0107 obfito\u015b\u0107 plon\u00f3w latem. Dodatkowo, w celu ochrony swojego mienia, zalecano nie po\u017cyczanie niczego od s\u0105siad\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Utrapieniem dnia wigilijnego by\u0142y kradzie\u017ce dokonywane dla zabawy. Ich sprawcy wierzyli, \u017ce przynios\u0105 im one obfito\u015b\u0107 i pomy\u015blno\u015b\u0107 we wszelkich przedsi\u0119wzi\u0119ciach, zw\u0142aszcza w sferze handlowej w nadchodz\u0105cym nowym roku.<\/p>\n\n\n\n

W\u015br\u00f3d powszechnych tradycji dnia wigilijnego znalaz\u0142y si\u0119 poranne po\u0142owy (na Pomorzu i Mazurach) oraz polowania (w ca\u0142ej Polsce). Wierzono, \u017ce moc tego szczeg\u00f3lnego czasu przyniesie szcz\u0119\u015bcie rybakom i my\u015bliwym na przestrzeni ca\u0142ego roku.<\/p>\n\n\n\n

Mimo surowego postu, dobrze by\u0142o w ci\u0105gu dnia skosztowa\u0107 troch\u0119 chleba maczanego w miodzie lub op\u0142atka posmarowanego miodem, a tak\u017ce napi\u0107 si\u0119 w\u00f3dki. Wierzono, \u017ce te symboliczne gesty przyczyni\u0105 si\u0119 do obfito\u015bci jedzenia i napoj\u00f3w w nowym roku.<\/p>\n\n\n\n

W przesz\u0142o\u015bci uznawano przesilenie zimowe s\u0142o\u0144ca za moment prze\u0142omowy, otwieraj\u0105cy nowy lepszy rok. Dlatego w wigili\u0119 Bo\u017cego Narodzenia zalecano unikanie wszelkich spor\u00f3w i nie wyrz\u0105dzanie sobie przykro\u015bci. Wr\u0119cz przeciwnie, nale\u017ca\u0142o okazywa\u0107 wzajemn\u0105 \u017cyczliwo\u015b\u0107, darowa\u0107 wszelkie urazy. To mia\u0142o przyczyni\u0107 si\u0119 do harmonijnego i dobrego \u017cycia rodzinnego oraz s\u0105siedzkiego przez ca\u0142y nadchodz\u0105cy rok. Wszystkie te zwyczaje, nakazy i zakazy wynika\u0142y z troski o udany pocz\u0105tek nowego roku.<\/p>\n\n\n\n

Zanim w polskich domach zago\u015bci\u0142a choinka<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zar\u00f3wno dawniej, jak i dzi\u015b – cho\u0107 w zmienionej formie – stosowny wystr\u00f3j wn\u0119trza by\u0142 nieod\u0142\u0105cznym elementem obrz\u0119d\u00f3w wigilijnych. Najbardziej charakterystycznym dla polskiej izby wystrojem – niezale\u017cnie od statusu spo\u0142ecznego – by\u0142y snopy zbo\u017ca i s\u0142oma. W \u201eEncyklopedii Staropolskiej\u201d czytamy: Stawianie snop\u00f3w zbo\u017ca po rogach izby, w kt\u00f3rej zasiadaj\u0105 do uczty wigilijnej, dot\u0105d napotykane u ludu, by\u0142o zwyczajem niegdy\u015b we wszystkich warstwach powszechnym. U pani wojewodziny Dobrzyckiej w Pesach na Mazowszu, jeszcze w po\u0142owie XIX wieku nie siadano do wigilii bez snop\u00f3w zbo\u017ca po rogach komnaty sto\u0142owej ustawionych.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Tradycyjnym elementem wigilijnego wystroju by\u0142o ozdabianie izby ga\u0142\u0105zkami drzew iglastych (sosny, jod\u0142y lub \u015bwierku), zwane”pod\u0142a\u017anikiem”, \u201ejutk\u0105\u201d czy \u201ewiech\u0105\u201d. Zbierano je o \u015bwicie w lasach, gdy\u017c wierzono, \u017ce kto pierwszy przyniesie je do domu, temu szybciej dojrzeje zbo\u017ce. Mi\u0119dzy innymi, zwyczaj ten praktykowano na Nowos\u0105decczy\u017anie, \u017bywiecczy\u017anie, na Ziemi Krakowskiej i Lubelskiej. Pod\u0142a\u017aniki nie tylko ozdabia\u0142y mieszkania w wiecz\u00f3r wigilijny, ale te\u017c mia\u0142y przynosi\u0107 r\u00f3\u017cne dobrodziejstwa: chroni\u0107 przed chorobami i z\u0142ym urokiem, przyci\u0105ga\u0107 urodzaj, zapewnia\u0107 dobrobyt i zgod\u0119 w rodzinie, a dziewcz\u0119tom przynosi\u0107 szcz\u0119\u015bcie w mi\u0142o\u015bci i udane zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bcie.<\/p>\n\n\n\n

Niezwykle charakterystycznym i najprawdopodobniej wy\u0142\u0105cznie polskim elementem \u015bwi\u0105tecznego wystroju wn\u0119trz by\u0142y ozdoby z op\u0142atka, kt\u00f3re jeszcze na pocz\u0105tku XX wieku wyst\u0119powa\u0142y niemal w ca\u0142ej Polsce. Te specyficzne wycinanki, g\u0142\u00f3wnie gwiazdy na nitkach lnianych lub ko\u0144skim w\u0142osiu, zdobi\u0142y belki stropowe w Polsce p\u00f3\u0142nocno-wschodniej i na Podlasiu. W innych cz\u0119\u015bciach kraju, zw\u0142aszcza w Polsce centralnej i na po\u0142udniu, popularne by\u0142y przestrzenne kule z op\u0142atk\u00f3w, nazywane \u201e\u015bwiatami\u201d lub \u201ewilijkami\u201d. Pe\u0142ni\u0142y one funkcj\u0119 ozdoby na belkach sufitu, nad o\u0142tarzem domowym, nad wigilijnym sto\u0142em, a tak\u017ce by\u0142y centraln\u0105 ozdob\u0105 pod\u0142a\u017aniczek i pierwszych choinek. Opr\u00f3cz waloru dekoracyjnego, op\u0142atkowe gwiazdy i \u015bwiaty mia\u0142y r\u00f3wnie\u017c znaczenie ochronne, zapewniaj\u0105c domownikom b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, dostatek, spok\u00f3j oraz harmoni\u0119 i mi\u0142o\u015b\u0107 w rodzinie, chroni\u0105c jednocze\u015bnie przed z\u0142em, chorobami i nieszcz\u0119\u015bciami.<\/p>\n\n\n\n

Pierwsza gwiazdka<\/strong><\/p>\n\n\n\n

G\u0142\u00f3wnym momentem wigilijnego dnia by\u0142a – i nadal jest – uroczysta, ale postna wieczerza wigilijna, niegdy\u015b nazywana te\u017c \u201epostnikiem\u201d, \u201epo\u015bnikiem\u201d czy \u201ewili\u0105\u201d. Zwi\u0105zane s\u0105 z ni\u0105 liczne charakterystyczne zwyczaje i obrz\u0119dy. Wed\u0142ug tradycji wieczerza wigilijna powinna rozpocz\u0105\u0107 si\u0119, gdy na niebie pojawi si\u0119 pierwsza gwiazda. Zwyczaj ten jest na pami\u0105tk\u0119 betlejemskiej gwiazdy, kt\u00f3ra przed wiekami wskaza\u0142a pasterzom i trzem m\u0119drcom drog\u0119 do miejsca narodzin Chrystusa.  <\/p>\n\n\n\n

\u2013 Niecierpliwie czekano pierwszej gwiazdy; gdy ta zaja\u015bnia\u0142a, zbierali si\u0119 go\u015bcie i dzieci, rodzice wychodzili z op\u0142atkiem na talerzu, a ka\u017cdy z obecnych, bior\u0105c op\u0142atek, obchodzi\u0142 wszystkich zebranych, nawet s\u0142u\u017c\u0105cych, i \u0142ami\u0105c go powtarza\u0142 s\u0142owa: \u201ebodajby\u015bmy na przysz\u0142y rok \u0142amali go z sob\u0105\u201d \u2013 <\/em>wspomina\u0142 pisarz i historyk Julian Ursyn Niemcewicz (1758-1841).<\/p>\n\n\n\n

Op\u0142atek – nieod\u0142\u0105czny element polskiej tradycji wigilijnej<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wigilijn\u0105 wieczerz\u0119 poprzedza niezwyk\u0142a, typowo polska tradycja dzielenia si\u0119 op\u0142atkiem. Zar\u00f3wno \u017ar\u00f3d\u0142a etnograficzne, jak i dzie\u0142a literackie wskazuj\u0105, \u017ce tradycja ta znana by\u0142a w Polsce ju\u017c na pocz\u0105tku XIX wieku, a by\u0107 mo\u017ce jeszcze wcze\u015bniej. W zwyczaju tym dostrzec mo\u017cna pewne analogie do starochrze\u015bcija\u0144skiej praktyki \u0142amania chleb\u00f3w ofiarnych, zwanych \u201eeulogiami\u201d. W okresie Bo\u017cego Narodzenia zakony i bractwa religijne wymienia\u0142y si\u0119 nimi, podobnie jak wierni w ko\u015bcio\u0142ach, jako wyraz chrze\u015bcija\u0144skiej mi\u0142o\u015bci. W dniu Wigilii obecno\u015b\u0107 op\u0142atka na polskim stole jest nieod\u0142\u0105czna, symbolizuj\u0105c tradycj\u0119 \u0142amania chleba, jako gestu pokoju.<\/p>\n\n\n\n

W niekt\u00f3rych regionach Polski, g\u0142\u00f3wnie na po\u0142udniu, dzielono si\u0119 op\u0142atkiem posmarowanym miodem. W okolicach Jaros\u0142awia po op\u0142atku dzielono si\u0119 jeszcze chlebem z miodem, zwanym \u201eosuchem\u201d lub \u201eproskur\u0105\u201d, aby w nowym roku \u017cycie by\u0142o s\u0142odkie i dostatnie.<\/p>\n\n\n\n

Dawniej wierzono tak\u017ce, ze \u201e\u015bwi\u0119tym chlebem\u201d nale\u017cy si\u0119 dzieli\u0107 r\u00f3wnie\u017c ze zmar\u0142ymi, co w literackiej formie zobrazowa\u0142 Wincenty Pol w po\u0142owie XIX wieku:<\/p>\n\n\n\n

\u2013 A trzy krzes\u0142a polskim strojem
ko\u0142o sto\u0142u stoj\u0105 pr\u00f3\u017cne,
i z op\u0142atkiem ka\u017cdy swoim
idzie do nich sp\u0142aca\u0107 d\u0142u\u017cne.
I pok\u0142ada na talerzu
Anielskiego chleba kruchy\u2026
Bo w tych krzes\u0142ach siedz\u0105 duchy.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Przy wigilijnym stole<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dopiero po \u201e\u0142amaniu si\u0119\u201d op\u0142atkiem, mo\u017cna zasi\u0105\u015b\u0107 do wieczerzy wigilijnej. Dawniej zwracano uwag\u0119, by do sto\u0142u zasiada\u0142a parzysta liczba biesiadnik\u00f3w. Istnia\u0142o, bowiem przekonanie, \u017ce kto\u015b z domownik\u00f3w m\u00f3g\u0142 nie do\u017cy\u0107 ko\u0144ca nadchodz\u0105cego roku. Miejsca przy stole by\u0142y rozdzielane wed\u0142ug starsze\u0144stwa, zgodnie z przekonaniem, \u017ce taka kolejno\u015b\u0107 b\u0119dzie r\u00f3wnie\u017c odzwierciedla\u0107 spos\u00f3b odchodzenia z tego \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n

Tego dnia na stole rozk\u0142adano grub\u0105 warstw\u0119 siana, a na nim dopiero obrus, lub bia\u0142\u0105, lnian\u0105 p\u0142acht\u0119. Na wierzch sypano ziarna rozmaitych zb\u00f3\u017c i na tym\u00a0 dopiero zastawiano potrawy. Od wiek\u00f3w wigilijn\u0105 wieczerz\u0119 charakteryzowa\u0142y specjalnie przygotowanymi na t\u0119 okazj\u0119 dania. Wigilijny jad\u0142ospis to temat bogaty i zr\u00f3\u017cnicowany. Sk\u0142ada si\u0119 z potraw postnych – bez mi\u0119sa, t\u0142uszcz\u00f3w zwierz\u0119cych i czasem nawet bez nabia\u0142u i s\u0142odyczy. Liczba i rodzaj da\u0144 zale\u017c\u0105 od tradycji regionalnych i domowych. Niekt\u00f3re domy przygotowuj\u0105 dwana\u015bcie potraw, symbolicznie nawi\u0105zuj\u0105c do dwunastu aposto\u0142\u00f3w lub miesi\u0119cy w roku. W innych przypadkach wybiera si\u0119 nieparzyst\u0105 liczb\u0119, uwa\u017can\u0105 za szcz\u0119\u015bliw\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Co ciekawe, w jad\u0142ospisie wigilijnym znajduj\u0105 si\u0119 potrawy uznawane za \u017ca\u0142obne, w przesz\u0142o\u015bci zanoszone w ofierze na groby zmar\u0142ych i spo\u017cywane podczas uczt zadusznych. Do takich zaliczano przede wszystkim czarny mak, fasol\u0119, b\u00f3b, groch, jab\u0142ka i mi\u00f3d. \u00a0<\/p>\n\n\n\n

Jad\u0142ospis wigilijny odzwierciedla\u0142 zamo\u017cno\u015b\u0107 gospodarzy. Julian Ursyn Niemcewicz tak opisywa\u0142 XIX-wieczn\u0105 wigilie szlacheck\u0105:
\u2013 Od \u015bwitu wychodzili domowi s\u0142udzy na ryby [\u2026]. Dnia tego jednakowy po ca\u0142ej mo\u017ce Polsce by\u0142 obiad. Trzy zupy, migda\u0142owa z rodzynkami, barszcz z uszkami, grzybami i \u015bledziem, kucja dla s\u0142u\u017c\u0105cych, kr\u0105\u017cki z chrzanem, karp do podlewy, szczupak z szafranem, placuszki z makiem i miodem, okonie z posiekanymi jajami i oliw\u0105.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Inna by\u0142a, opisana w powie\u015bci \u201eCh\u0142opi\u201d przez W\u0142adys\u0142awa Reymonta, mazowiecka wieczerza bogatego ch\u0142opa spod \u0141owicza:
\u2013 Najpierw by\u0142 buraczany kwas, gotowany na grzybach z ziemniakami ca\u0142ymi, a potem przysz\u0142y \u015bledzie w m\u0105ce obtaczane i sma\u017cone w oleju konopnym, p\u00f3\u017aniej za\u015b pszenne kluski z makiem, a potem sz\u0142a kapusta z grzybami, olejem r\u00f3wnie\u017c omaszczona, a na ostatek poda\u0142a Jagusia przysmak prawdziwy, bo racuszki z gryczanej m\u0105ki z miodem zatarte i w makowym oleju upru\u017cone, a przegryzali to wszystko prostym chlebem, bo placka ni strucli, \u017ce z mlekiem i mas\u0142em by\u0142y, nie godzi\u0142o si\u0119 je\u015b\u0107 dnia tego.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Na po\u0142udniowym Podlasiu, spo\u017cywano r\u00f3\u017cnorodne potrawy, takie jak barszcz z m\u0105ki \u017cytniej lub buraczany, kasza gryczana z sosem grzybowym, kapusta faszerowana, kasza jaglana, kluski z makiem, pierogi z grzybami, soczewic\u0105, jab\u0142kami lub \u015bliwkami, a tak\u017ce z farszem z siemienia lnianego. Dodatkowo serwowano racuchy, kisiel owsiany oraz kuti\u0119, znana r\u00f3wnie\u017c jako \u201ekucia\u201d – gotowany p\u0119czak lub pszenica z makiem i miodem. Na wschodnim pograniczu, szczeg\u00f3lnie na Kurpiach, podawano r\u00f3wnie\u017c \u015bledzie, kapust\u0119 kwaszon\u0105, kasze, kluski z makiem oraz zup\u0119 owocow\u0105 z kluskami i miodem. Ryby by\u0142y dost\u0119pne g\u0142\u00f3wnie dla zamo\u017cniejszych ch\u0142op\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Folklorysta, Oskar Kolberg, zapisa\u0142 w pi\u0105tym tomie swoich \u201eDzie\u0142\u201d, po\u015bwi\u0119conym ziemi krakowskiej:\u00a0\u00a0 \u2013 po pierwszej gwie\u017adzie i \u0142amaniu si\u0119 op\u0142atkiem, idzie na st\u00f3\u0142 siemieniec (zupa lub rzadki brej) z p\u0119cakiem (kasz\u0105 domow\u0105), groch, \u015bliwy z kasz\u0105 lub gruszki, rzepa suszona i gotowana.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Atmosfera podczas ca\u0142ego posi\u0142ku by\u0142a pe\u0142na powagi, co sprzyja\u0142o wspominaniu tych, kt\u00f3rzy odeszli. Po wieczerzy nie sprz\u0105tano sto\u0142u, zostawiaj\u0105c resztki, jako ofiar\u0119 dla dusz zmar\u0142ych. Przed p\u00f3\u0142noc\u0105 wyruszano na pasterk\u0119 pieszo, konno, saniami lub wozem, staraj\u0105c si\u0119 jak najszybciej dotrze\u0107 do ko\u015bcio\u0142a. Ci, kt\u00f3rzy przybyli jako pierwsi, uwa\u017cano za zapewnionych sukcesem we wszystkich pracach gospodarskich.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Przy wigilijnym stole, Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej, autor: Zofia Besz-Jary<\/figcaption><\/figure>\n[\/et_pb_text][\/et_pb_column]\n\t\t\t[\/et_pb_row]\n\t\t[\/et_pb_section]","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bogata w symbole i tradycje, Wigilia Bo\u017cego Narodzenia zajmuje szczeg\u00f3lne miejsce w polskiej tradycji i kulturze, jako jedno z najistotniejszych \u015bwi\u0105t. Ka\u017cdego roku – 24 grudnia niemal wszyscy gromadzimy si\u0119 […]<\/p>","protected":false},"author":7,"featured_media":15417,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_et_pb_use_builder":"on","_et_pb_old_content":"\n

Bogata w symbole i tradycje, Wigilia Bo\u017cego Narodzenia zajmuje szczeg\u00f3lne miejsce w polskiej tradycji i kulturze, jako jedno z najistotniejszych \u015bwi\u0105t.<\/strong> Ka\u017cdego roku - 24 grudnia niemal wszyscy gromadzimy si\u0119 przy wigilijnym stole, trzymaj\u0105c w r\u0119ku op\u0142atek. Jak pisa\u0142 Cyprian Kamil Norwid: Jest w moim kraju zwyczaj, \u017ce w dzie\u0144 wigilijny,<\/em> przy wzej\u015bciu pierwszej gwiazdy wieczornej na niebie,<\/em> ludzie gniazda wsp\u00f3lnego \u0142ami\u0105 chleb biblijny,<\/em> najtkliwsze przekazuj\u0105c uczucia w tym chlebie.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nazwa \u201ewigilia\u201d pochodzi z j\u0119zyka \u0142aci\u0144skiego i oznacza czuwanie, stra\u017c nocn\u0105, wart\u0119. W Ko\u015bciele katolickim okre\u015bla dni poprzedzaj\u0105ce wa\u017cne \u015bwi\u0119ta i uroczysto\u015bci. Jednak w potocznym rozumieniu, wigilia kojarzy si\u0119 przede wszystkim z dniem poprzedzaj\u0105cym Bo\u017ce Narodzenie. \u00a0<\/p>\n\n\n\n

Dmuchanie na krzes\u0142a, czyli o dawnych wigilijnych zwyczajach<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dawniej Wigilia otwiera\u0142a rok s\u0142oneczny, wegetacyjny oraz tradycyjny obrz\u0119dowy. W obchodach tego wyj\u0105tkowego dnia, zw\u0142aszcza w obrz\u0119dach ludowych, mo\u017cna odnale\u017a\u0107 \u015blady staros\u0142owia\u0144skich, a nawet antycznych rytua\u0142\u00f3w zwi\u0105zanych z upraw\u0105 roli, kultem zmar\u0142ych i nadej\u015bciem nowego roku.<\/p>\n\n\n\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki uzna\u0142 - 24 grudnia - za najw\u0142a\u015bciwszy dla obchod\u00f3w narodzenia Chrystusa, bowiem symbolika narodzin \u015bwiat\u0142a i narodzin Chrystusa Zbawiciela dawa\u0142a si\u0119 tu \u0142atwo zespoli\u0107. W wyniku tego nast\u0105pi\u0142o schrystianizowanie form poga\u0144skich. Skutkiem tego ca\u0142y okres Bo\u017cego Narodzenia, bogaty jest w ogromn\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107, zwyczaj\u00f3w i obrz\u0119d\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Wigilia w Polsce ma oczywi\u015bcie tak\u017ce wiele rodzimych zwyczaj\u00f3w i obrz\u0119d\u00f3w, z wiar\u0105 przekazywanych, z pokolenia na pokolenie. Z dniem, a tak\u017ce z noc\u0105 wigilijn\u0105 - najd\u0142u\u017csz\u0105 w roku - zwi\u0105zane by\u0142y liczne wierzenia. Na przyk\u0142ad wierzono, \u017ce w t\u0119 noc, ziemia otwiera si\u0119 i ukazuje ukryte w niej skarby, \u017ce w lesie zakwitnie papro\u0107, a pod \u015bniegiem kwiaty. Wierzono, \u017ce pszczo\u0142y i zwierz\u0119ta le\u015bne budz\u0105 si\u0119 ze snu zimowego, aby uczci\u0107 Narodzenie Pa\u0144skie. Wierzono, \u017ce w noc wigilijn\u0105 zwierz\u0119ta przemawiaj\u0105 ludzkim g\u0142osem, a woda w studniach zamienia si\u0119 w mi\u00f3d lub wino. Wed\u0142ug legend, wszystkie te cuda mog\u0142y by\u0107 widziane jedynie przez ludzi bez najmniejszej skazy i grzechu, o prawym charakterze i niezwyk\u0142ej odwadze.<\/p>\n\n\n\n

Powszechnie wierzono r\u00f3wnie\u017c, \u017ce w wigili\u0119 \u015bwi\u0105t Bo\u017cego Narodzenia dusze zmar\u0142ych mog\u0105 opuszcza\u0107 za\u015bwiaty, by niewidzialne lub przybrawszy ludzk\u0105 posta\u0107 \u017cebrak\u00f3w, nawiedza\u0107 domy bliskich. Nale\u017ca\u0142o, wi\u0119c w dniu Wigilii dmucha\u0107 na krzes\u0142o lub sto\u0142ki, zanim si\u0119 na nich usiad\u0142o. W tym dniu nie wolno by\u0142o spluwa\u0107 na pod\u0142og\u0119, chlusta\u0107 pomyjami, prz\u0105\u015b\u0107 ani szy\u0107, r\u0105ba\u0107 drewna ani ostrzyc no\u017cy, aby nie przestraszy\u0107 przyby\u0142ych duch\u00f3w. Do dzi\u015b znany zwyczaj pozostawiania wolnego miejsca przy stole, ma swoje \u017ar\u00f3d\u0142o najprawdopodobniej w tych wierzeniach.<\/p>\n\n\n\n

W ca\u0142ym kraju rozpowszechniona by\u0142a tradycja symbolicznego zapraszania zwierz\u0105t na wigilijn\u0105 kolacj\u0119, co w istocie stanowi\u0142o spos\u00f3b przywo\u0142ania pami\u0119ci bliskich zmar\u0142ych:<\/p>\n\n\n\n

Wr\u00f3bl\u0119ta ptasi\u0119ta, chod\u017acie ku nam obiadowa\u0107,
A jak nie przyjdziecie, to nie przychod\u017acie ca\u0142y rok.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Zwracano si\u0119 tak\u017ce bezpo\u015brednio do zmar\u0142ych: P\u00f3jd\u017a\u017ce dziadku do obiadku.<\/em><\/p>\n\n\n\n

W zawo\u0142aniach tych wyra\u017ca\u0142 si\u0119 pewien l\u0119k przed duchami. Zaproszenie na wieczerz\u0119 wigilijn\u0105 mia\u0142o wi\u0119c, na celu udobruchanie przodk\u00f3w, by po ogrzaniu si\u0119 i posileniu, wr\u00f3ci\u0142y w za\u015bwiaty, a\u017c do kolejnej wigilii.<\/p>\n\n\n\n

W trosce o dobry pocz\u0105tek roku<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dawniej powszechnie wierzono, \u017ce spos\u00f3b, w jaki przebiega dzie\u0144 i noc wigilijna, ma kluczowy wp\u0142yw na kszta\u0142towanie si\u0119 nadchodz\u0105cego roku. Dlatego wa\u017cne by\u0142o, aby wsta\u0107 wcze\u015bnie rano i szybko opu\u015bci\u0107 \u0142\u00f3\u017cko, co mia\u0142o przyczyni\u0107 si\u0119 do utrzymania dobrego samopoczucia, energii i \u015bwie\u017co\u015bci przez ca\u0142y rok. W tym samym celu zalecano poranne mycie w rzece lub strumieniu, lub te\u017c w domowej miednicy, w kt\u00f3rej umieszczano srebrny pieni\u0105dz. Z kolei w ci\u0105gu dnia wystrzegano si\u0119 le\u017cenia, aby unikn\u0105\u0107 chor\u00f3b i zapewni\u0107 obfito\u015b\u0107 plon\u00f3w latem. Dodatkowo, w celu ochrony swojego mienia, zalecano nie po\u017cyczanie niczego od s\u0105siad\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Utrapieniem dnia wigilijnego by\u0142y kradzie\u017ce dokonywane dla zabawy. Ich sprawcy wierzyli, \u017ce przynios\u0105 im one obfito\u015b\u0107 i pomy\u015blno\u015b\u0107 we wszelkich przedsi\u0119wzi\u0119ciach, zw\u0142aszcza w sferze handlowej w nadchodz\u0105cym nowym roku.<\/p>\n\n\n\n

W\u015br\u00f3d powszechnych tradycji dnia wigilijnego znalaz\u0142y si\u0119 poranne po\u0142owy (na Pomorzu i Mazurach) oraz polowania (w ca\u0142ej Polsce). Wierzono, \u017ce moc tego szczeg\u00f3lnego czasu przyniesie szcz\u0119\u015bcie rybakom i my\u015bliwym na przestrzeni ca\u0142ego roku.<\/p>\n\n\n\n

Mimo surowego postu, dobrze by\u0142o w ci\u0105gu dnia skosztowa\u0107 troch\u0119 chleba maczanego w miodzie lub op\u0142atka posmarowanego miodem, a tak\u017ce napi\u0107 si\u0119 w\u00f3dki. Wierzono, \u017ce te symboliczne gesty przyczyni\u0105 si\u0119 do obfito\u015bci jedzenia i napoj\u00f3w w nowym roku.<\/p>\n\n\n\n

W przesz\u0142o\u015bci uznawano przesilenie zimowe s\u0142o\u0144ca za moment prze\u0142omowy, otwieraj\u0105cy nowy lepszy rok. Dlatego w wigili\u0119 Bo\u017cego Narodzenia zalecano unikanie wszelkich spor\u00f3w i nie wyrz\u0105dzanie sobie przykro\u015bci. Wr\u0119cz przeciwnie, nale\u017ca\u0142o okazywa\u0107 wzajemn\u0105 \u017cyczliwo\u015b\u0107, darowa\u0107 wszelkie urazy. To mia\u0142o przyczyni\u0107 si\u0119 do harmonijnego i dobrego \u017cycia rodzinnego oraz s\u0105siedzkiego przez ca\u0142y nadchodz\u0105cy rok. Wszystkie te zwyczaje, nakazy i zakazy wynika\u0142y z troski o udany pocz\u0105tek nowego roku.<\/p>\n\n\n\n

Zanim w polskich domach zago\u015bci\u0142a choinka<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zar\u00f3wno dawniej, jak i dzi\u015b - cho\u0107 w zmienionej formie - stosowny wystr\u00f3j wn\u0119trza by\u0142 nieod\u0142\u0105cznym elementem obrz\u0119d\u00f3w wigilijnych. Najbardziej charakterystycznym dla polskiej izby wystrojem - niezale\u017cnie od statusu spo\u0142ecznego - by\u0142y snopy zbo\u017ca i s\u0142oma. W \u201eEncyklopedii Staropolskiej\u201d czytamy: Stawianie snop\u00f3w zbo\u017ca po rogach izby, w kt\u00f3rej zasiadaj\u0105 do uczty wigilijnej, dot\u0105d napotykane u ludu, by\u0142o zwyczajem niegdy\u015b we wszystkich warstwach powszechnym. U pani wojewodziny Dobrzyckiej w Pesach na Mazowszu, jeszcze w po\u0142owie XIX wieku nie siadano do wigilii bez snop\u00f3w zbo\u017ca po rogach komnaty sto\u0142owej ustawionych.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Tradycyjnym elementem wigilijnego wystroju by\u0142o ozdabianie izby ga\u0142\u0105zkami drzew iglastych (sosny, jod\u0142y lub \u015bwierku), zwane\"pod\u0142a\u017anikiem\", \u201ejutk\u0105\u201d czy \u201ewiech\u0105\u201d. Zbierano je o \u015bwicie w lasach, gdy\u017c wierzono, \u017ce kto pierwszy przyniesie je do domu, temu szybciej dojrzeje zbo\u017ce. Mi\u0119dzy innymi, zwyczaj ten praktykowano na Nowos\u0105decczy\u017anie, \u017bywiecczy\u017anie, na Ziemi Krakowskiej i Lubelskiej. Pod\u0142a\u017aniki nie tylko ozdabia\u0142y mieszkania w wiecz\u00f3r wigilijny, ale te\u017c mia\u0142y przynosi\u0107 r\u00f3\u017cne dobrodziejstwa: chroni\u0107 przed chorobami i z\u0142ym urokiem, przyci\u0105ga\u0107 urodzaj, zapewnia\u0107 dobrobyt i zgod\u0119 w rodzinie, a dziewcz\u0119tom przynosi\u0107 szcz\u0119\u015bcie w mi\u0142o\u015bci i udane zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bcie.<\/p>\n\n\n\n

Niezwykle charakterystycznym i najprawdopodobniej wy\u0142\u0105cznie polskim elementem \u015bwi\u0105tecznego wystroju wn\u0119trz by\u0142y ozdoby z op\u0142atka, kt\u00f3re jeszcze na pocz\u0105tku XX wieku wyst\u0119powa\u0142y niemal w ca\u0142ej Polsce. Te specyficzne wycinanki, g\u0142\u00f3wnie gwiazdy na nitkach lnianych lub ko\u0144skim w\u0142osiu, zdobi\u0142y belki stropowe w Polsce p\u00f3\u0142nocno-wschodniej i na Podlasiu. W innych cz\u0119\u015bciach kraju, zw\u0142aszcza w Polsce centralnej i na po\u0142udniu, popularne by\u0142y przestrzenne kule z op\u0142atk\u00f3w, nazywane \u201e\u015bwiatami\u201d lub \u201ewilijkami\u201d. Pe\u0142ni\u0142y one funkcj\u0119 ozdoby na belkach sufitu, nad o\u0142tarzem domowym, nad wigilijnym sto\u0142em, a tak\u017ce by\u0142y centraln\u0105 ozdob\u0105 pod\u0142a\u017aniczek i pierwszych choinek. Opr\u00f3cz waloru dekoracyjnego, op\u0142atkowe gwiazdy i \u015bwiaty mia\u0142y r\u00f3wnie\u017c znaczenie ochronne, zapewniaj\u0105c domownikom b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, dostatek, spok\u00f3j oraz harmoni\u0119 i mi\u0142o\u015b\u0107 w rodzinie, chroni\u0105c jednocze\u015bnie przed z\u0142em, chorobami i nieszcz\u0119\u015bciami.<\/p>\n\n\n\n

Pierwsza gwiazdka<\/strong><\/p>\n\n\n\n

G\u0142\u00f3wnym momentem wigilijnego dnia by\u0142a - i nadal jest - uroczysta, ale postna wieczerza wigilijna, niegdy\u015b nazywana te\u017c \u201epostnikiem\u201d, \u201epo\u015bnikiem\u201d czy \u201ewili\u0105\u201d. Zwi\u0105zane s\u0105 z ni\u0105 liczne charakterystyczne zwyczaje i obrz\u0119dy. Wed\u0142ug tradycji wieczerza wigilijna powinna rozpocz\u0105\u0107 si\u0119, gdy na niebie pojawi si\u0119 pierwsza gwiazda. Zwyczaj ten jest na pami\u0105tk\u0119 betlejemskiej gwiazdy, kt\u00f3ra przed wiekami wskaza\u0142a pasterzom i trzem m\u0119drcom drog\u0119 do miejsca narodzin Chrystusa.  <\/p>\n\n\n\n

\u2013 Niecierpliwie czekano pierwszej gwiazdy; gdy ta zaja\u015bnia\u0142a, zbierali si\u0119 go\u015bcie i dzieci, rodzice wychodzili z op\u0142atkiem na talerzu, a ka\u017cdy z obecnych, bior\u0105c op\u0142atek, obchodzi\u0142 wszystkich zebranych, nawet s\u0142u\u017c\u0105cych, i \u0142ami\u0105c go powtarza\u0142 s\u0142owa: \u201ebodajby\u015bmy na przysz\u0142y rok \u0142amali go z sob\u0105\u201d \u2013 <\/em>wspomina\u0142 pisarz i historyk Julian Ursyn Niemcewicz (1758-1841).<\/p>\n\n\n\n

Op\u0142atek - nieod\u0142\u0105czny element polskiej tradycji wigilijnej<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wigilijn\u0105 wieczerz\u0119 poprzedza niezwyk\u0142a, typowo polska tradycja dzielenia si\u0119 op\u0142atkiem. Zar\u00f3wno \u017ar\u00f3d\u0142a etnograficzne, jak i dzie\u0142a literackie wskazuj\u0105, \u017ce tradycja ta znana by\u0142a w Polsce ju\u017c na pocz\u0105tku XIX wieku, a by\u0107 mo\u017ce jeszcze wcze\u015bniej. W zwyczaju tym dostrzec mo\u017cna pewne analogie do starochrze\u015bcija\u0144skiej praktyki \u0142amania chleb\u00f3w ofiarnych, zwanych \u201eeulogiami\u201d. W okresie Bo\u017cego Narodzenia zakony i bractwa religijne wymienia\u0142y si\u0119 nimi, podobnie jak wierni w ko\u015bcio\u0142ach, jako wyraz chrze\u015bcija\u0144skiej mi\u0142o\u015bci. W dniu Wigilii obecno\u015b\u0107 op\u0142atka na polskim stole jest nieod\u0142\u0105czna, symbolizuj\u0105c tradycj\u0119 \u0142amania chleba, jako gestu pokoju.<\/p>\n\n\n\n

W niekt\u00f3rych regionach Polski, g\u0142\u00f3wnie na po\u0142udniu, dzielono si\u0119 op\u0142atkiem posmarowanym miodem. W okolicach Jaros\u0142awia po op\u0142atku dzielono si\u0119 jeszcze chlebem z miodem, zwanym \u201eosuchem\u201d lub \u201eproskur\u0105\u201d, aby w nowym roku \u017cycie by\u0142o s\u0142odkie i dostatnie.<\/p>\n\n\n\n

Dawniej wierzono tak\u017ce, ze \u201e\u015bwi\u0119tym chlebem\u201d nale\u017cy si\u0119 dzieli\u0107 r\u00f3wnie\u017c ze zmar\u0142ymi, co w literackiej formie zobrazowa\u0142 Wincenty Pol w po\u0142owie XIX wieku:<\/p>\n\n\n\n

\u2013 A trzy krzes\u0142a polskim strojem
ko\u0142o sto\u0142u stoj\u0105 pr\u00f3\u017cne,
i z op\u0142atkiem ka\u017cdy swoim
idzie do nich sp\u0142aca\u0107 d\u0142u\u017cne.
I pok\u0142ada na talerzu
Anielskiego chleba kruchy\u2026
Bo w tych krzes\u0142ach siedz\u0105 duchy.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Przy wigilijnym stole<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dopiero po \u201e\u0142amaniu si\u0119\u201d op\u0142atkiem, mo\u017cna zasi\u0105\u015b\u0107 do wieczerzy wigilijnej. Dawniej zwracano uwag\u0119, by do sto\u0142u zasiada\u0142a parzysta liczba biesiadnik\u00f3w. Istnia\u0142o, bowiem przekonanie, \u017ce kto\u015b z domownik\u00f3w m\u00f3g\u0142 nie do\u017cy\u0107 ko\u0144ca nadchodz\u0105cego roku. Miejsca przy stole by\u0142y rozdzielane wed\u0142ug starsze\u0144stwa, zgodnie z przekonaniem, \u017ce taka kolejno\u015b\u0107 b\u0119dzie r\u00f3wnie\u017c odzwierciedla\u0107 spos\u00f3b odchodzenia z tego \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n

Tego dnia na stole rozk\u0142adano grub\u0105 warstw\u0119 siana, a na nim dopiero obrus, lub bia\u0142\u0105, lnian\u0105 p\u0142acht\u0119. Na wierzch sypano ziarna rozmaitych zb\u00f3\u017c i na tym\u00a0 dopiero zastawiano potrawy. Od wiek\u00f3w wigilijn\u0105 wieczerz\u0119 charakteryzowa\u0142y specjalnie przygotowanymi na t\u0119 okazj\u0119 dania. Wigilijny jad\u0142ospis to temat bogaty i zr\u00f3\u017cnicowany. Sk\u0142ada si\u0119 z potraw postnych - bez mi\u0119sa, t\u0142uszcz\u00f3w zwierz\u0119cych i czasem nawet bez nabia\u0142u i s\u0142odyczy. Liczba i rodzaj da\u0144 zale\u017c\u0105 od tradycji regionalnych i domowych. Niekt\u00f3re domy przygotowuj\u0105 dwana\u015bcie potraw, symbolicznie nawi\u0105zuj\u0105c do dwunastu aposto\u0142\u00f3w lub miesi\u0119cy w roku. W innych przypadkach wybiera si\u0119 nieparzyst\u0105 liczb\u0119, uwa\u017can\u0105 za szcz\u0119\u015bliw\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Co ciekawe, w jad\u0142ospisie wigilijnym znajduj\u0105 si\u0119 potrawy uznawane za \u017ca\u0142obne, w przesz\u0142o\u015bci zanoszone w ofierze na groby zmar\u0142ych i spo\u017cywane podczas uczt zadusznych. Do takich zaliczano przede wszystkim czarny mak, fasol\u0119, b\u00f3b, groch, jab\u0142ka i mi\u00f3d. \u00a0<\/p>\n\n\n\n

Jad\u0142ospis wigilijny odzwierciedla\u0142 zamo\u017cno\u015b\u0107 gospodarzy. Julian Ursyn Niemcewicz tak opisywa\u0142 XIX-wieczn\u0105 wigilie szlacheck\u0105:
\u2013 Od \u015bwitu wychodzili domowi s\u0142udzy na ryby [\u2026]. Dnia tego jednakowy po ca\u0142ej mo\u017ce Polsce by\u0142 obiad. Trzy zupy, migda\u0142owa z rodzynkami, barszcz z uszkami, grzybami i \u015bledziem, kucja dla s\u0142u\u017c\u0105cych, kr\u0105\u017cki z chrzanem, karp do podlewy, szczupak z szafranem, placuszki z makiem i miodem, okonie z posiekanymi jajami i oliw\u0105.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Inna by\u0142a, opisana w powie\u015bci \u201eCh\u0142opi\u201d przez W\u0142adys\u0142awa Reymonta, mazowiecka wieczerza bogatego ch\u0142opa spod \u0141owicza:
\u2013 Najpierw by\u0142 buraczany kwas, gotowany na grzybach z ziemniakami ca\u0142ymi, a potem przysz\u0142y \u015bledzie w m\u0105ce obtaczane i sma\u017cone w oleju konopnym, p\u00f3\u017aniej za\u015b pszenne kluski z makiem, a potem sz\u0142a kapusta z grzybami, olejem r\u00f3wnie\u017c omaszczona, a na ostatek poda\u0142a Jagusia przysmak prawdziwy, bo racuszki z gryczanej m\u0105ki z miodem zatarte i w makowym oleju upru\u017cone, a przegryzali to wszystko prostym chlebem, bo placka ni strucli, \u017ce z mlekiem i mas\u0142em by\u0142y, nie godzi\u0142o si\u0119 je\u015b\u0107 dnia tego.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Na po\u0142udniowym Podlasiu, spo\u017cywano r\u00f3\u017cnorodne potrawy, takie jak barszcz z m\u0105ki \u017cytniej lub buraczany, kasza gryczana z sosem grzybowym, kapusta faszerowana, kasza jaglana, kluski z makiem, pierogi z grzybami, soczewic\u0105, jab\u0142kami lub \u015bliwkami, a tak\u017ce z farszem z siemienia lnianego. Dodatkowo serwowano racuchy, kisiel owsiany oraz kuti\u0119, znana r\u00f3wnie\u017c jako \u201ekucia\u201d - gotowany p\u0119czak lub pszenica z makiem i miodem. Na wschodnim pograniczu, szczeg\u00f3lnie na Kurpiach, podawano r\u00f3wnie\u017c \u015bledzie, kapust\u0119 kwaszon\u0105, kasze, kluski z makiem oraz zup\u0119 owocow\u0105 z kluskami i miodem. Ryby by\u0142y dost\u0119pne g\u0142\u00f3wnie dla zamo\u017cniejszych ch\u0142op\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Folklorysta, Oskar Kolberg, zapisa\u0142 w pi\u0105tym tomie swoich \u201eDzie\u0142\u201d, po\u015bwi\u0119conym ziemi krakowskiej:\u00a0\u00a0 \u2013 po pierwszej gwie\u017adzie i \u0142amaniu si\u0119 op\u0142atkiem, idzie na st\u00f3\u0142 siemieniec (zupa lub rzadki brej) z p\u0119cakiem (kasz\u0105 domow\u0105), groch, \u015bliwy z kasz\u0105 lub gruszki, rzepa suszona i gotowana.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Atmosfera podczas ca\u0142ego posi\u0142ku by\u0142a pe\u0142na powagi, co sprzyja\u0142o wspominaniu tych, kt\u00f3rzy odeszli. Po wieczerzy nie sprz\u0105tano sto\u0142u, zostawiaj\u0105c resztki, jako ofiar\u0119 dla dusz zmar\u0142ych. Przed p\u00f3\u0142noc\u0105 wyruszano na pasterk\u0119 pieszo, konno, saniami lub wozem, staraj\u0105c si\u0119 jak najszybciej dotrze\u0107 do ko\u015bcio\u0142a. Ci, kt\u00f3rzy przybyli jako pierwsi, uwa\u017cano za zapewnionych sukcesem we wszystkich pracach gospodarskich.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Przy wigilijnym stole, Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej, autor: Zofia Besz-Jary<\/figcaption><\/figure>\n","_et_gb_content_width":"","_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-15414","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci"],"yoast_head":"\nO wigilijnych zwyczajach i tradycjach w Polsce - NID<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/nid.pl\/en\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_GB\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"O wigilijnych zwyczajach i tradycjach w Polsce - NID\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Bogata w symbole i tradycje, Wigilia Bo\u017cego Narodzenia zajmuje szczeg\u00f3lne miejsce w polskiej tradycji i kulturze, jako jedno z najistotniejszych \u015bwi\u0105t. Ka\u017cdego roku - 24 grudnia niemal wszyscy gromadzimy si\u0119 […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/nid.pl\/en\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"NID\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/zabytek\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2023-12-20T10:38:00+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2023-12-26T19:13:17+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/miniaturka-aktualnosci-NID8-5.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1850\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1238\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Barbara Halliop\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@NarIDpl\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@NarIDpl\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Barbara Halliop\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Estimated reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"9 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/\"},\"author\":{\"name\":\"Barbara Halliop\",\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/#\/schema\/person\/1b690a8998a5111cfb9f0ffe24195a15\"},\"headline\":\"O wigilijnych zwyczajach i tradycjach w Polsce\",\"datePublished\":\"2023-12-20T10:38:00+00:00\",\"dateModified\":\"2023-12-26T19:13:17+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/\"},\"wordCount\":2377,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/miniaturka-aktualnosci-NID8-5.jpg\",\"articleSection\":[\"Aktualno\u015bci\"],\"inLanguage\":\"en-GB\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/\",\"url\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/\",\"name\":\"O wigilijnych zwyczajach i tradycjach w Polsce - NID\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/miniaturka-aktualnosci-NID8-5.jpg\",\"datePublished\":\"2023-12-20T10:38:00+00:00\",\"dateModified\":\"2023-12-26T19:13:17+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-GB\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-GB\",\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/miniaturka-aktualnosci-NID8-5.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/miniaturka-aktualnosci-NID8-5.jpg\",\"width\":1850,\"height\":1238,\"caption\":\"Przy wigilijnym stole, Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej, autor: Zofia Besz-Jary\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/nid.pl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"O wigilijnych zwyczajach i tradycjach w Polsce\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/#website\",\"url\":\"https:\/\/nid.pl\/\",\"name\":\"NID\",\"description\":\"Narodowy Instytut Dziedzictwa\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/nid.pl\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-GB\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/#organization\",\"name\":\"Narodowy Instytut Dziedzictwa\",\"url\":\"https:\/\/nid.pl\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-GB\",\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/logoRedDark.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/logoRedDark.png\",\"width\":200,\"height\":197,\"caption\":\"Narodowy Instytut Dziedzictwa\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/#\/schema\/logo\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/www.facebook.com\/zabytek\",\"https:\/\/x.com\/NarIDpl\",\"https:\/\/www.instagram.com\/nid.pl\/?hl=pl\",\"https:\/\/www.linkedin.com\/company\/narodowy-instytut-dziedzictwa\",\"https:\/\/www.youtube.com\/channel\/UCQXuhKa2uHtmNvLRUSx40JA\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/#\/schema\/person\/1b690a8998a5111cfb9f0ffe24195a15\",\"name\":\"Barbara Halliop\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-GB\",\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/litespeed\/avatar\/924046d17dd0c842c9fa9ccf489bc6dc.jpg?ver=1779259487\",\"contentUrl\":\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/litespeed\/avatar\/924046d17dd0c842c9fa9ccf489bc6dc.jpg?ver=1779259487\",\"caption\":\"Barbara Halliop\"},\"url\":\"https:\/\/nid.pl\/en\/author\/bhalliop\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"O wigilijnych zwyczajach i tradycjach w Polsce - NID","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/nid.pl\/en\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/","og_locale":"en_GB","og_type":"article","og_title":"O wigilijnych zwyczajach i tradycjach w Polsce - NID","og_description":"Bogata w symbole i tradycje, Wigilia Bo\u017cego Narodzenia zajmuje szczeg\u00f3lne miejsce w polskiej tradycji i kulturze, jako jedno z najistotniejszych \u015bwi\u0105t. Ka\u017cdego roku - 24 grudnia niemal wszyscy gromadzimy si\u0119 […]","og_url":"https:\/\/nid.pl\/en\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/","og_site_name":"NID","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/zabytek","article_published_time":"2023-12-20T10:38:00+00:00","article_modified_time":"2023-12-26T19:13:17+00:00","og_image":[{"width":1850,"height":1238,"url":"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/miniaturka-aktualnosci-NID8-5.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Barbara Halliop","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@NarIDpl","twitter_site":"@NarIDpl","twitter_misc":{"Written by":"Barbara Halliop","Estimated reading time":"9 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/"},"author":{"name":"Barbara Halliop","@id":"https:\/\/nid.pl\/#\/schema\/person\/1b690a8998a5111cfb9f0ffe24195a15"},"headline":"O wigilijnych zwyczajach i tradycjach w Polsce","datePublished":"2023-12-20T10:38:00+00:00","dateModified":"2023-12-26T19:13:17+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/"},"wordCount":2377,"publisher":{"@id":"https:\/\/nid.pl\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/miniaturka-aktualnosci-NID8-5.jpg","articleSection":["Aktualno\u015bci"],"inLanguage":"en-GB"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/","url":"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/","name":"O wigilijnych zwyczajach i tradycjach w Polsce - NID","isPartOf":{"@id":"https:\/\/nid.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/miniaturka-aktualnosci-NID8-5.jpg","datePublished":"2023-12-20T10:38:00+00:00","dateModified":"2023-12-26T19:13:17+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-GB","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-GB","@id":"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/#primaryimage","url":"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/miniaturka-aktualnosci-NID8-5.jpg","contentUrl":"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/miniaturka-aktualnosci-NID8-5.jpg","width":1850,"height":1238,"caption":"Przy wigilijnym stole, Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej, autor: Zofia Besz-Jary"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/nid.pl\/2023\/12\/20\/o-wigilijnych-zwyczajach-i-tradycjach-w-polsce\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/nid.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"O wigilijnych zwyczajach i tradycjach w Polsce"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/nid.pl\/#website","url":"https:\/\/nid.pl\/","name":"NID","description":"Narodowy Instytut Dziedzictwa","publisher":{"@id":"https:\/\/nid.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/nid.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-GB"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/nid.pl\/#organization","name":"Narodowy Instytut Dziedzictwa","url":"https:\/\/nid.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-GB","@id":"https:\/\/nid.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/logoRedDark.png","contentUrl":"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/logoRedDark.png","width":200,"height":197,"caption":"Narodowy Instytut Dziedzictwa"},"image":{"@id":"https:\/\/nid.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/zabytek","https:\/\/x.com\/NarIDpl","https:\/\/www.instagram.com\/nid.pl\/?hl=pl","https:\/\/www.linkedin.com\/company\/narodowy-instytut-dziedzictwa","https:\/\/www.youtube.com\/channel\/UCQXuhKa2uHtmNvLRUSx40JA"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/nid.pl\/#\/schema\/person\/1b690a8998a5111cfb9f0ffe24195a15","name":"Barbara Halliop","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-GB","@id":"https:\/\/nid.pl\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/litespeed\/avatar\/924046d17dd0c842c9fa9ccf489bc6dc.jpg?ver=1779259487","contentUrl":"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/litespeed\/avatar\/924046d17dd0c842c9fa9ccf489bc6dc.jpg?ver=1779259487","caption":"Barbara Halliop"},"url":"https:\/\/nid.pl\/en\/author\/bhalliop\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/nid.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15414","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/nid.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/nid.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/nid.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/nid.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=15414"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/nid.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15414\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/nid.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/15417"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/nid.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=15414"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/nid.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=15414"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/nid.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=15414"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}