{"id":11323,"date":"2023-05-17T15:22:24","date_gmt":"2023-05-17T13:22:24","guid":{"rendered":"https:\/\/nid.pl\/?p=11323"},"modified":"2023-05-24T14:36:51","modified_gmt":"2023-05-24T12:36:51","slug":"co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/nid.pl\/en\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/","title":{"rendered":"Co kryje jedyny polski archeologiczny zabytek na li\u015bcie UNESCO – Krzemionki?"},"content":{"rendered":"

Podczas gdy Egipcjanie budowali imponuj\u0105ce piramidy, na terenach dzisiejszej Polski sw\u00f3j najwi\u0119kszy rozkwit mia\u0142a inna dzia\u0142alno\u015b\u0107, kt\u00f3ra jest dowodem niezwyk\u0142ej my\u015bli technicznej i precyzji rozwi\u0105za\u0144 in\u017cynieryjnych tamtych czas\u00f3w. Mowa o kopalniach krzemienia pasiastego, kt\u00f3rych wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 potwierdza fakt, i\u017c s\u0105 jedynym polskim archeologicznym zabytkiem na li\u015bcie \u015bwiatowego dziedzictwa UNESCO. Aby powsta\u0142 rezerwat archeologiczny w Krzemionkach przesiedlono ca\u0142\u0105 wie\u015b o tej samej nazwie! Jakie jeszcze ciekawostki kryje to wyj\u0105tkowe na skal\u0119 \u015bwiata odkrycie?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Krzemionki to teren pradziejowych kopalni krzemienia pasiastego. Tworz\u0105 go nie tylko podziemne wyrobiska, ale tak\u017ce krajobraz zachowany na powierzchni ziemi – zag\u0142\u0119bienia poszybowe oraz relikty ca\u0142ego zaplecza g\u00f3rniczego (ha\u0142dy urobku i miejsca dawnych obozowisk g\u00f3rniczych oraz pracowni krzemieniarskich z licznymi odpadkami krzemiennymi). Kopalnie w Krzemionkach funkcjonowa\u0142y od okresu neolitu (kultura puchar\u00f3w lejkowatych i kultura amfor kulistych) do wczesnej epoki br\u0105zu (kultura mierzanowicka) czyli w IV-II tys. p.n.e.<\/p>\n\n\n\n

O tym jak wielki mia\u0142y one zasi\u0119g w pradziejach niech \u015bwiadczy fakt, \u017ce w okresie ich najwi\u0119kszego rozwoju przedmioty wykonane z krzemienia pasiastego znajdowane by\u0142y na terenie obecnych Czech, S\u0142owacji, Ukrainy, Litwy i Niemiec, co \u015bwiadczy o ogromnym znaczeniu oraz zasi\u0119gu oddzia\u0142ywania i swoistej modzie na te wytwory (w odleg\u0142o\u015bci ok 660 km od z\u0142\u00f3\u017c).<\/p>\n\n\n\n

Dlaczego krzemie\u0144 pasiasty?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dorzecze Kamiennej, a w szczeg\u00f3lno\u015bci obszar pomi\u0119dzy \u0106mielowem a Ostrowcem \u015awi\u0119tokrzyskim, nale\u017ca\u0142o do najwi\u0119kszego w Europie zag\u0142\u0119bia g\u00f3rnictwa krzemienia. Krzemie\u0144 by\u0142 przed rozpowszechnieniem si\u0119 metali najlepszym materia\u0142em do wytwarzania narz\u0119dzi i broni. By\u0142 on twardy, ale r\u00f3wnocze\u015bnie \u0142upliwy, co pozwala\u0142o na nadanie mu po\u017c\u0105danego kszta\u0142tu oraz uzyskanie ostrych, tn\u0105cych kraw\u0119dzi. Krzemie\u0144 pasiasty, wydobywany w Krzemionkach, mia\u0142 dodatkowo du\u017ce walory wizualne.<\/p>\n\n\n\n

Jak pracowali g\u00f3rnicy?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Krzemionki le\u017c\u0105 w wojew\u00f3dztwie \u015bwi\u0119tokrzyskim, na p\u00f3\u0142nocno-wschodnim obrze\u017cu G\u00f3r \u015awi\u0119tokrzyskich, przy drodze z Ostrowca \u015awi\u0119tokrzyskiego do Ba\u0142towa, zajmuj\u0105c obszar pomi\u0119dzy wsiami Sud\u00f3\u0142, Stoki Stare, Magonie i Ruda Ko\u015bcielna. Rezerwat liczy obecnie ok. 348 ha. Samo pole eksploatacyjne, czyli miejsce sk\u0105d wydobywano krzemie\u0144, ma kszta\u0142t zbli\u017cony do paraboli, z dwoma nier\u00f3wnymi ramionami o \u0142\u0105cznej d\u0142ugo\u015bci ok 4,5 km i szeroko\u015bci od ok. 25 do ok. 200 m i obejmuje obszar ok. 78,5 ha.<\/p>\n\n\n\n

Neolityczni g\u00f3rnicy eksploatowali tylko dwa wy\u017cej po\u0142o\u017cone. Archeolodzy zlokalizowali jak dot\u0105d ok. 3000 szyb\u00f3w g\u00f3rniczych, zak\u0142adanych w odleg\u0142o\u015bci ok. 5-30 m od siebie, ale liczb\u0119 ca\u0142o\u015bciow\u0105 szacuje si\u0119 na ok. 4000.<\/p>\n\n\n\n

Praca pradziejowych g\u00f3rnik\u00f3w by\u0142a niezwykle wymagaj\u0105ca. Jednorazowo w kopalni znajdowa\u0142o si\u0119 od kilku do kilkunastu os\u00f3b zajmuj\u0105cych si\u0119 dr\u0105\u017ceniem, transportem na powierzchni\u0119 i obr\u00f3bk\u0105 krzemieni. Wysoko\u015b\u0107 wyrobisk wynosi\u0142a od 55 do 120 cm, co powodowa\u0142o, \u017ce praca odbywa\u0142a si\u0119 w pozycji skurczonej lub p\u00f3\u0142le\u017c\u0105cej. Pracowano narz\u0119dziami z kamienia, poro\u017ca i drewna \u2013 kilofami, klinami, d\u017awigniami, pobijakami i t\u0142ukami.<\/p>\n\n\n\n

Czasami chodniki stemplowano za pomoc\u0105 drewnianych s\u0142upk\u00f3w, umieszczonych pomi\u0119dzy stropem a sp\u0105giem. Chodniki o\u015bwietlano \u0142uczywkami. Obieg powietrza w kopalni wymuszano zapaleniem kilku \u0142uczyw na przodku i w chodniku i dodatkowo ogniska przy dnie szybu. Wej\u015bcie do kopalni by\u0142o chronione przed opadami za pomoc\u0105 zadaszenia (klety). Czasem dno szybu bywa\u0142o pog\u0142\u0119biane tworz\u0105c tzw. \u017capie, chroni\u0105ce nisze i chodniki przed zalaniem przy mocniejszych opadach.<\/p>\n\n\n\n

W s\u0105siedztwie wyj\u015bcia zlokalizowane by\u0142y pracownie wst\u0119pnej obr\u00f3bki, po czym p\u00f3\u0142wytwory narz\u0119dzi transportowano do osad produkcyjnych, gdzie nadawano im ostateczny kszta\u0142t. Opr\u00f3cz sezonowych obozowisk budowanych na czas pracy, na terenie kopalni nie istnia\u0142o sta\u0142e osadnictwo z powodu braku wody pitnej.<\/p>\n\n\n\n

Zaplecze osadnicze wraz z pracowniami obr\u00f3bki surowca, znajdowa\u0142o si\u0119 na po\u0142udnie  i po\u0142udniowy \u2013 wsch\u00f3d od Krzemionek – na Wy\u017cynie Sandomierskiej, gdzie odkryto setki takich stanowisk, mi\u0119dzy innymi na wzg\u00f3rzu Gawroniec w \u0106mielowie, odleg\u0142ym o ok. 8 km od \u201eKrzemionek”, w Stryczowicach, Zawicho\u015bcie, Kamieniu \u0141ukawskim (kultura puchar\u00f3w lejkowatych) i nad rzeczk\u0105 Gierczank\u0105, w rejonie wsi Wojciechowice, Stodo\u0142y i Mierzanowice (kultura amfor kulistych).<\/p>\n\n\n\n

Niezwyk\u0142a my\u015bli techniczna<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Krzemie\u0144 wydobywano w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b w zale\u017cno\u015bci od g\u0142\u0119boko\u015bci zalegania warstwy krzemieniono\u015bnej. Najprostsze kopalnie jamowe mia\u0142y posta\u0107 do\u0142u eksploatacyjnego<\/strong> o g\u0142\u0119boko\u015bci do 2 m. By\u0142 to model wydobycia typowy w pierwszym okresie funkcjonowania kopalni. Pozyskany w ten spos\u00f3b surowiec by\u0142 jednak zwietrza\u0142y i sp\u0119kany.<\/p>\n\n\n\n

P\u00f3\u017aniej dominowa\u0142y bardziej zaawansowane metody. Kopalnie niszowe<\/strong> si\u0119ga\u0142y 2,5-4 m w g\u0142\u0105b ziemi i sk\u0142ada\u0142y si\u0119 z szybu oraz zlokalizowanych przy jego dnie dookolnych nisz wydobywczych o d\u0142ugo\u015bci do 2 m. W kopalniach chodnikowych<\/strong> (korytarzowych) od dna szybu dr\u0105\u017cono d\u0142ugie chodniki, o d\u0142ugo\u015bci dochodz\u0105cej nawet 7 m.  Kopalnie filarowo \u2013 komorowe<\/strong> by\u0142y jeszcze bardziej skomplikowane \u2013 osi\u0105ga\u0142y one nawet 5-6 m g\u0142\u0119boko\u015bci, a od szybu rozchodzi\u0142y si\u0119 d\u0142ugie (do 8 m) chodniki zabezpieczone przed zawaleniem filarami pozostawionymi z nienaruszonych partii ska\u0142y.<\/p>\n\n\n\n

Najwi\u0119ksze i najg\u0142\u0119bsze oraz najbardziej zaawansowane technicznie by\u0142y jednak kopalnie komorowe<\/strong>, kt\u00f3rych g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 si\u0119ga\u0142a nawet 9 m, a odleg\u0142o\u015b\u0107 do najdalej wysuni\u0119tych przodk\u00f3w wynosi\u0142a do 20 m. Krzemie\u0144 eksploatowano nie tylko na ko\u0144cu chodnika, ale po jego wybraniu r\u00f3wnie\u017c wzd\u0142u\u017c jego boku. Stopniowo eksploatowano z\u0142o\u017ce wzd\u0142u\u017c ca\u0142ej \u015bciany bocznej, zasypuj\u0105c wybrany chodnik urobkiem wapiennym i tworz\u0105c nowy, r\u00f3wnolegle do pierwotnego. W ten spos\u00f3b wydobywano pok\u0142ady ze z\u0142o\u017ca na powierzchni wachlarzy, kt\u00f3rych rami\u0119 wyznaczy\u0142y pierwotne chodniki odchodz\u0105ce od g\u0142\u00f3wnego szybu. Po zako\u0144czeniu pracy cykl powtarzano przed\u0142u\u017caj\u0105c ostatnie chodniki, aby wyznaczy\u0142y nowe, dalej po\u0142o\u017cone wachlarze przeznaczone do eksploatacji. Kopalnie komorowe stanowi\u0105 unikatowe zjawisko w skali Europy, dow\u00f3d niezwyk\u0142ej my\u015bli technicznej i precyzji rozwi\u0105za\u0144 in\u017cynieryjnych. Niezwyk\u0142a warto\u015b\u0107 naukowa Krzemionek polega na mo\u017cliwo\u015bci prze\u015bledzenia wszystkich rodzaj\u00f3w kopal\u0144 w jednym miejscu, co daje nam wgl\u0105d w ewoluuj\u0105c\u0105 w czasie my\u015bl techniczn\u0105 staro\u017cytnych g\u00f3rnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Jak odkryto kopalnie?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Do pocz\u0105tk\u00f3w XX w. prawie ca\u0142y teren neolitycznych kopalni porasta\u0142 las. W latach 1911-14 las wyci\u0119to i za\u0142o\u017cono wie\u015b Krzemionki. Uprawa roli i wydobywanie wapienia niszczy\u0142y zlokalizowane na powierzchni pozosta\u0142o\u015bci pracowni obr\u00f3bki surowca oraz kopalnie, ale r\u00f3wnocze\u015bnie dzia\u0142alno\u015b\u0107 ta doprowadzi\u0142a do odkrycia tego niezwyk\u0142ego obiektu.<\/p>\n\n\n\n

W lipcu 1922 r. m\u0142ody geolog Jan Samsonowicz prowadzi\u0142 prace w rejonie G\u00f3r \u015awi\u0119tokrzyskich. 19 lipca we wsi Magonie za spraw\u0105 miejscowej ludno\u015bci spenetrowa\u0142 dziwne zag\u0142\u0119bienia terenowe \u2013 \u201enory i lochy\u201d, w kt\u00f3rych wyst\u0119powa\u0142y kamienne narz\u0119dzia, a tak\u017ce poro\u017ca jeleni. Zaintrygowany tym co zobaczy\u0142, jeszcze tego samego dnia zbada\u0142 dok\u0142adniej kolejne obszary w pobli\u017cu wsi Krzemionki, odkrywaj\u0105c istnienie pradziejowych wyrobisk i prawid\u0142owo je interpretuj\u0105c jako neolityczne kopalnie krzemienia pasiastego.<\/p>\n\n\n\n

Aby m\u00f3g\u0142 powsta\u0107 rezerwat archeologiczny przesiedlono ca\u0142\u0105 wie\u015b Krzemionki!<\/strong> W 1926 r. rozpocz\u0119to tworzenie rezerwatu, poprzez stopniowe wykupywanie teren\u00f3w p\u00f3l z r\u0105k miejscowej ludno\u015bci. Proces ten zako\u0144czono w latach 60. XX w. Ewenementem w skali Europy jest fakt, \u017ce dla dobra tego unikatowego zabytku oraz w celu utworzenia rezerwatu  ostatecznie przesiedlono ca\u0142\u0105 wie\u015b Krzemionki. Mieszka\u0144cy nowe domy znale\u017ali w wi\u0119kszo\u015bci w rejonie Sandomierza.<\/p>\n\n\n\n

Unikatowy zabytek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Krzemionki to pomnik staro\u017cytnego g\u00f3rnictwa i unikatowy zabytek obrazuj\u0105cy poziom wiedzy i umiej\u0119tno\u015bci technicznych tamtych spo\u0142eczno\u015bci, warunki pracy i \u017cycia staro\u017cytnych g\u00f3rnik\u00f3w, a tak\u017ce elementy zwi\u0105zane ze sfer\u0105 wierze\u0144 i zachowa\u0144 magicznych. Dodatkowo wok\u00f3\u0142 Krzemionek zlokalizowanych jest szereg dalszych kopal\u0144 oraz zaplecze osadnicze o\u015brodka g\u00f3rniczego, tworz\u0105ce unikatowy region, kt\u00f3rego gospodarka oparta by\u0142a na eksploatacji z\u0142\u00f3\u017c krzemienia.<\/p>\n\n\n\n

6 lipca 2019 r. Krzemionkowski Region Prehistorycznego G\u00f3rnictwa Krzemienia Pasiastego zosta\u0142 wpisany na List\u0119 \u015bwiatowego dziedzictwa UNESCO. Jest to szesnaste miejsce z Polski i jedyny polski zabytek archeologiczny na tej presti\u017cowej li\u015bcie. W Europie znanych jest wiele kopal\u0144 krzemienia. Nale\u017c\u0105 do nich m. in. kopalnia w Spiennes (Belgia), Grimes Grave i Cissbury (Wielka Brytania), Casa Montenero (Hiszpania), Grand Pressigny i Jablin (Francja) oraz Defensola A (W\u0142ochy). Krzemionki s\u0105 jednak najwi\u0119kszym i najlepiej zachowanym obiektem tego typu na \u015bwiecie<\/strong>. Tylko tu wyst\u0119puj\u0105 te\u017c najbardziej zaawansowane kopalnie komorowe.<\/p>\n\n\n\n

Dobr\u0105 okazj\u0105 do odwiedzenia Krzemionek mog\u0105 by\u0107 Europejskie Dni Archeologii<\/a>. Na terenie rezerwatu mo\u017cna zobaczy\u0107 rekonstrukcj\u0119 pracowni wst\u0119pnej obr\u00f3bki przy zadaszonym wej\u015bciu do szybu, nast\u0119pnie zwiedzi\u0107 tras\u0119 podziemn\u0105, gdzie mo\u017cna podziwia\u0107 oryginalne kopalnie neolityczne i rysunek naskalny Wielkiej Matki (przypuszczalne neolityczne b\u00f3stwo). Poza tym warto odwiedzi\u0107 zrekonstruowan\u0105 osad\u0119 prehistoryczn\u0105. W siedzibie Muzeum Archeologicznego i Rezerwatu Krzemionki w Sudole, po\u0142o\u017conym 8 kilometr\u00f3w od Ostrowca \u015awi\u0119tokrzyskiego, znajduje si\u0119 sta\u0142a wystawa archeologiczna.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/figure>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Podczas gdy Egipcjanie budowali imponuj\u0105ce piramidy, na terenach dzisiejszej Polski sw\u00f3j najwi\u0119kszy rozkwit mia\u0142a inna dzia\u0142alno\u015b\u0107, kt\u00f3ra jest dowodem niezwyk\u0142ej my\u015bli technicznej i precyzji rozwi\u0105za\u0144 in\u017cynieryjnych tamtych czas\u00f3w. Mowa o […]<\/p>","protected":false},"author":7,"featured_media":11318,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_et_pb_use_builder":"off","_et_pb_old_content":"","_et_gb_content_width":"","_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[3,79],"tags":[],"class_list":["post-11323","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","category-europejskie-dni-archeologii"],"yoast_head":"\nCo kryje jedyny polski archeologiczny zabytek na li\u015bcie UNESCO - Krzemionki? - NID<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/nid.pl\/en\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_GB\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Co kryje jedyny polski archeologiczny zabytek na li\u015bcie UNESCO - Krzemionki? - NID\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Podczas gdy Egipcjanie budowali imponuj\u0105ce piramidy, na terenach dzisiejszej Polski sw\u00f3j najwi\u0119kszy rozkwit mia\u0142a inna dzia\u0142alno\u015b\u0107, kt\u00f3ra jest dowodem niezwyk\u0142ej my\u015bli technicznej i precyzji rozwi\u0105za\u0144 in\u017cynieryjnych tamtych czas\u00f3w. Mowa o […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/nid.pl\/en\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"NID\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/zabytek\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2023-05-17T13:22:24+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2023-05-24T12:36:51+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/miniaturka-krzemionki.png\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1857\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1238\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/png\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Barbara Halliop\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@NarIDpl\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@NarIDpl\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Barbara Halliop\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Estimated reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"7 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/\"},\"author\":{\"name\":\"Barbara Halliop\",\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/#\/schema\/person\/1b690a8998a5111cfb9f0ffe24195a15\"},\"headline\":\"Co kryje jedyny polski archeologiczny zabytek na li\u015bcie UNESCO – Krzemionki?\",\"datePublished\":\"2023-05-17T13:22:24+00:00\",\"dateModified\":\"2023-05-24T12:36:51+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/\"},\"wordCount\":1533,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/miniaturka-krzemionki.png\",\"articleSection\":[\"Aktualno\u015bci\",\"EDA\"],\"inLanguage\":\"en-GB\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/\",\"url\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/\",\"name\":\"Co kryje jedyny polski archeologiczny zabytek na li\u015bcie UNESCO - Krzemionki? - NID\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/miniaturka-krzemionki.png\",\"datePublished\":\"2023-05-17T13:22:24+00:00\",\"dateModified\":\"2023-05-24T12:36:51+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-GB\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-GB\",\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/miniaturka-krzemionki.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/miniaturka-krzemionki.png\",\"width\":1857,\"height\":1238,\"caption\":\"miniaturka krzemionki\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/nid.pl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Co kryje jedyny polski archeologiczny zabytek na li\u015bcie UNESCO – Krzemionki?\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/#website\",\"url\":\"https:\/\/nid.pl\/\",\"name\":\"NID\",\"description\":\"Narodowy Instytut Dziedzictwa\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/nid.pl\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-GB\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/#organization\",\"name\":\"Narodowy Instytut Dziedzictwa\",\"url\":\"https:\/\/nid.pl\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-GB\",\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/logoRedDark.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/logoRedDark.png\",\"width\":200,\"height\":197,\"caption\":\"Narodowy Instytut Dziedzictwa\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/#\/schema\/logo\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/www.facebook.com\/zabytek\",\"https:\/\/x.com\/NarIDpl\",\"https:\/\/www.instagram.com\/nid.pl\/?hl=pl\",\"https:\/\/www.linkedin.com\/company\/narodowy-instytut-dziedzictwa\",\"https:\/\/www.youtube.com\/channel\/UCQXuhKa2uHtmNvLRUSx40JA\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/#\/schema\/person\/1b690a8998a5111cfb9f0ffe24195a15\",\"name\":\"Barbara Halliop\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-GB\",\"@id\":\"https:\/\/nid.pl\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/litespeed\/avatar\/924046d17dd0c842c9fa9ccf489bc6dc.jpg?ver=1776840122\",\"contentUrl\":\"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/litespeed\/avatar\/924046d17dd0c842c9fa9ccf489bc6dc.jpg?ver=1776840122\",\"caption\":\"Barbara Halliop\"},\"url\":\"https:\/\/nid.pl\/en\/author\/bhalliop\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Co kryje jedyny polski archeologiczny zabytek na li\u015bcie UNESCO - Krzemionki? - NID","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/nid.pl\/en\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/","og_locale":"en_GB","og_type":"article","og_title":"Co kryje jedyny polski archeologiczny zabytek na li\u015bcie UNESCO - Krzemionki? - NID","og_description":"Podczas gdy Egipcjanie budowali imponuj\u0105ce piramidy, na terenach dzisiejszej Polski sw\u00f3j najwi\u0119kszy rozkwit mia\u0142a inna dzia\u0142alno\u015b\u0107, kt\u00f3ra jest dowodem niezwyk\u0142ej my\u015bli technicznej i precyzji rozwi\u0105za\u0144 in\u017cynieryjnych tamtych czas\u00f3w. Mowa o […]","og_url":"https:\/\/nid.pl\/en\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/","og_site_name":"NID","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/zabytek","article_published_time":"2023-05-17T13:22:24+00:00","article_modified_time":"2023-05-24T12:36:51+00:00","og_image":[{"width":1857,"height":1238,"url":"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/miniaturka-krzemionki.png","type":"image\/png"}],"author":"Barbara Halliop","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@NarIDpl","twitter_site":"@NarIDpl","twitter_misc":{"Written by":"Barbara Halliop","Estimated reading time":"7 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/"},"author":{"name":"Barbara Halliop","@id":"https:\/\/nid.pl\/#\/schema\/person\/1b690a8998a5111cfb9f0ffe24195a15"},"headline":"Co kryje jedyny polski archeologiczny zabytek na li\u015bcie UNESCO – Krzemionki?","datePublished":"2023-05-17T13:22:24+00:00","dateModified":"2023-05-24T12:36:51+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/"},"wordCount":1533,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/nid.pl\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/miniaturka-krzemionki.png","articleSection":["Aktualno\u015bci","EDA"],"inLanguage":"en-GB"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/","url":"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/","name":"Co kryje jedyny polski archeologiczny zabytek na li\u015bcie UNESCO - Krzemionki? - NID","isPartOf":{"@id":"https:\/\/nid.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/miniaturka-krzemionki.png","datePublished":"2023-05-17T13:22:24+00:00","dateModified":"2023-05-24T12:36:51+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-GB","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-GB","@id":"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/#primaryimage","url":"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/miniaturka-krzemionki.png","contentUrl":"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/miniaturka-krzemionki.png","width":1857,"height":1238,"caption":"miniaturka krzemionki"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/nid.pl\/2023\/05\/17\/co-kryje-jedyny-polski-archeologiczny-zabytek-na-liscie-unesco-krzemionki\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/nid.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Co kryje jedyny polski archeologiczny zabytek na li\u015bcie UNESCO – Krzemionki?"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/nid.pl\/#website","url":"https:\/\/nid.pl\/","name":"NID","description":"Narodowy Instytut Dziedzictwa","publisher":{"@id":"https:\/\/nid.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/nid.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-GB"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/nid.pl\/#organization","name":"Narodowy Instytut Dziedzictwa","url":"https:\/\/nid.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-GB","@id":"https:\/\/nid.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/logoRedDark.png","contentUrl":"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/logoRedDark.png","width":200,"height":197,"caption":"Narodowy Instytut Dziedzictwa"},"image":{"@id":"https:\/\/nid.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/zabytek","https:\/\/x.com\/NarIDpl","https:\/\/www.instagram.com\/nid.pl\/?hl=pl","https:\/\/www.linkedin.com\/company\/narodowy-instytut-dziedzictwa","https:\/\/www.youtube.com\/channel\/UCQXuhKa2uHtmNvLRUSx40JA"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/nid.pl\/#\/schema\/person\/1b690a8998a5111cfb9f0ffe24195a15","name":"Barbara Halliop","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-GB","@id":"https:\/\/nid.pl\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/litespeed\/avatar\/924046d17dd0c842c9fa9ccf489bc6dc.jpg?ver=1776840122","contentUrl":"https:\/\/nid.pl\/wp-content\/litespeed\/avatar\/924046d17dd0c842c9fa9ccf489bc6dc.jpg?ver=1776840122","caption":"Barbara Halliop"},"url":"https:\/\/nid.pl\/en\/author\/bhalliop\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/nid.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11323","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/nid.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/nid.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/nid.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/nid.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11323"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/nid.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11323\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/nid.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/11318"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/nid.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11323"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/nid.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11323"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/nid.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11323"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}