[et_pb_section fb_built=”1″ _builder_version=”4.16″ _module_preset=”default” custom_padding=”0px||0px|||” global_colors_info=”{}”][et_pb_row _builder_version=”4.27.5″ _module_preset=”default” background_image=”https:\/\/nid.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/14-cerkwie-radruz_header.jpg” width=”100%” max_width=”100%” height=”400px” custom_margin=”|auto||auto|false|false” custom_padding=”0px||0px|||” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.16″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section][et_pb_section fb_built=”1″ _builder_version=”4.16″ _module_preset=”default” custom_padding=”0px|0px|0px|0px|false|false” global_colors_info=”{}”][et_pb_row _builder_version=”4.16″ _module_preset=”default” width=”100%” max_width=”100%” custom_margin=”|auto|19px|auto||” custom_padding=”50px|50px|0px|50px|false|false” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.16″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text module_id=”backButtonBox” _builder_version=”4.7.4″ _module_preset=”default” custom_margin=”0px|0px|0px|0px|false|false” custom_padding=”0px|0px|0px|0px|false|false” global_module=”2594″ locked=”off” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n
[\/et_pb_text][et_pb_text _builder_version=”4.16″ _dynamic_attributes=”content” _module_preset=”default” text_font_size=”26px” custom_margin=”||25px||false|false” custom_padding=”||||false|false” global_colors_info=”{}”]@ET-DC@eyJkeW5hbWljIjp0cnVlLCJjb250ZW50IjoicG9zdF90aXRsZSIsInNldHRpbmdzIjp7ImJlZm9yZSI6IiIsImFmdGVyIjoiIn19@[\/et_pb_text][et_pb_divider _builder_version=”4.16″ _module_preset=”default” background_color=”#e52330″ height=”5px” custom_margin=”0px||25px||false|false” custom_padding=”0px||0px||false|false” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_divider][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=”3_4,1_4″ _builder_version=”4.27.5″ _module_preset=”default” width=”100%” max_width=”100%” custom_margin=”|auto|40px|auto||” custom_padding=”30px|50px|0px|50px|false|false” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”3_4″ _builder_version=”4.27.5″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_tabs active_tab_background_color=”#f9f9f9″ active_tab_text_color=”#474747″ _builder_version=”4.27.5″ _module_preset=”default” hover_enabled=”0″ global_colors_info=”{}” sticky_enabled=”0″][et_pb_tab title=”Opis” _builder_version=”4.27.5″ _module_preset=”default” hover_enabled=”0″ global_colors_info=”{}” sticky_enabled=”0″]<\/p>\n
<\/p>\n
Cerkiew w Radru\u017cu, z ca\u0142ym bogactwem swych dziej\u00f3w, z monumentaln\u0105 w formie architektur\u0105 i rozwi\u0105zaniami konstrukcyjnymi, nale\u017cy do najcenniejszych i najstarszych cerkwi drewnianych zachowanych na terenie Polski. Obiekt jest wybitnym dzie\u0142em architektury w typie z czworoboczn\u0105 kopu\u0142\u0105 nad naw\u0105, prezentuje unikalne walory konstrukcyjne i wystr\u00f3j malarski. Jej znaczenie w ca\u0142okszta\u0142cie najdawniejszej cerkiewnej architektury drewnianej podkre\u015bla fakt wyst\u0119powania \u015bcis\u0142ych zwi\u0105zk\u00f3w warsztatowych z kilkoma zachowanymi do naszych czas\u00f3w szesnastowiecznymi cerkwiami, po\u0142o\u017conymi na pograniczu polsko-ukrai\u0144skim w: Gorajcu, Potyliczu i Woli Wysockiej. Wszystkie one zosta\u0142y wzniesione przez zawodowych mistrz\u00f3w, wykorzystuj\u0105cych do\u015bwiadczenia ciesielstwa p\u00f3\u017anogotyckiego. Warto\u015bci obiektu zosta\u0142y docenione i wyr\u00f3\u017cnione poprzez wpis na List\u0119 \u015bwiatowego dziedzictwa UNESCO.<\/p>\n
Historia<\/strong><\/p>\n Pierwsza pewna informacja o parochii i cerkwi radruskiej pochodzi z rejestru poborowego z 1531 r. Obecnie istniej\u0105ca \u015bwi\u0105tynia jest przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 badaczy datowana na 4 \u0107w. XVI w. Przypuszcza si\u0119, \u017ce jej fundatorem by\u0142 w 1583 r. starosta lubaczowski Jan P\u0142aza. Badania por\u00f3wnawcze zwi\u0105za\u0142y obiekt z grup\u0105 kilku XVI-wiecznych \u015bwi\u0105ty\u0144 wschodnioroztocza\u0144skich (m.in. Gorajec, Wola Wysocka, Potylicz). Czas powstania cerkwi wyznacza zachowana na wschodniej \u015bcianie nawy polichromia, datowana precyzyjnie na rok 1648. W 1743 r. cerkiew znajdowa\u0142a si\u0119 w z\u0142ym stanie i potrzebowa\u0142a powa\u017cnych reparacji. Prace remontowe przeprowadzono w 3 \u0107w. XVIII w. (zapewne w tym czasie rozebrano pierwotnie istniej\u0105c\u0105 nad babi\u0144cem dzwonnic\u0119 oraz przebudowano soboty). Prawdopodobnie w tym czasie wzniesiono wolnostoj\u0105c\u0105 dzwonnic\u0119, o kt\u00f3rej nie wspominaj\u0105 wcze\u015bniejsze opisy wizytacyjne. Oko\u0142o 1825 r. zesp\u00f3\u0142 cerkiewny otoczono kamiennym ogrodzeniem, kt\u00f3re zast\u0105pi\u0142o istniej\u0105cy wcze\u015bniej drewniany parkan. Kolejne prace remontowe przy zespole przeprowadzane by\u0142y w 1832 i 1845 r. (przypuszcza si\u0119, \u017ce w tym czasie przebudowano ch\u00f3r muzyczny). W II po\u0142. XIX w. wzniesiony zosta\u0142 murowany z kamienia budynek kostnicy – tzw. \u201edom diaka\u201d. W 1927 r. przerobiono otwory liturgiczne w ikonostasie oraz dokonano drobnych napraw obiektu. Po 1944 r. po wysiedleniu ludno\u015bci ukrai\u0144skiej cerkiew zosta\u0142a opuszczona. Zesp\u00f3\u0142 popada\u0142 stopniowo w ruin\u0119. W 1959 r. zosta\u0142a przej\u0119ta na rzecz Skarbu Pa\u0144stwa. W l. 1959-1960 przeprowadzono prace zabezpieczaj\u0105ce, a w l. 1964-1966 kapitalny remont \u015bwi\u0105tyni i pozosta\u0142ych element\u00f3w zespo\u0142u cerkiewnego. W trakcie prac odkryto pod ikonostasem pierwotn\u0105 polichromi\u0119 figuralno-ornamentaln\u0105 datowan\u0105 obecnie na XVII w. W 1994 r. wykonano remont dzwonnicy i zadaszenia ogrodzenia, a w 1996 r. przeprowadzono cz\u0119\u015bciow\u0105 wymian\u0119 gontowego pokrycia cerkwi kontynuowan\u0105 w l. 2000-2001. W 2002 r. wymieniono gontowe pokrycie dachu kostnicy. Od 2010 r. zesp\u00f3\u0142 jest w\u0142asno\u015bci\u0105 Muzeum Kres\u00f3w w Lubaczowie W 2013 r. cerkiew zosta\u0142a wpisana na List\u0119 \u015awiatowego Dziedzictwa UNESCO w ramach wpisu Drewniane cerkwie w polskim i ukrai\u0144skim regionie Karpat.<\/p>\n Opis<\/strong><\/p>\n Zesp\u00f3\u0142 cerkiewny usytuowany jest w \u015brodkowej cz\u0119\u015bci wsi. Teren zespo\u0142u wyznaczony jest kamiennym ogrodzeniem na obrysie owalu. W centrum placu znajduje si\u0119 cerkiew, a na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od niej usytuowana jest wolnostoj\u0105ca dzwonnica. W ogrodzeniu s\u0105 dwie bramy wychodz\u0105ce na cmentarze: mniejszy od pd.-zach. oraz wi\u0119kszy – od pn.-wsch. Od pn. do wsch. bramy przylega niewielki, murowany budynek kostnicy (tzw. \u201eDom Diaka\u201d), dobudowany do muru ogrodzeniowego po jego zewn\u0119trznej stronie. W granicach ogrodzenia znajduje si\u0119 dawny cmentarz przycerkiewny z kilkoma zachowanymi nagrobkami z XVII-XIX w. Zesp\u00f3\u0142 cerkiewny otoczony jest wie\u0144cem starodrzewu (klony, d\u0119by oraz lipa) w wieku ok. 80-120 lat.<\/p>\n Cerkiew orientowana, wzniesiona zosta\u0142a na planie tr\u00f3jdzielnym, z prezbiterium, naw\u0105 i babi\u0144cem na rzucie kwadrat\u00f3w. Do szerszej nawy przylega od wsch. w\u0119\u017csze prezbiterium, od zach. w\u0119\u017cszy babiniec. W bryle dominuje nawa, nad kt\u00f3r\u0105 wznosi si\u0119 czworoboczna kopu\u0142a zr\u0119bowa z jednym za\u0142amaniem, zwie\u0144czona pseudolatarni\u0105 i \u017celaznym krzy\u017cem. Prezbiterium i babiniec s\u0105 znacznie ni\u017csze od nawy, nakryte dachami dwuspadowymi. Kalenice dach\u00f3w prezbiterium i babi\u0144ca si\u0119gaj\u0105 wysoko\u015bci gzymsu wie\u0144cz\u0105cego zr\u0105b nawy. Bry\u0142a budowli wzbogacona jest w dolnej cz\u0119\u015bci o wydatne, otwarte soboty przykryte dachami jednospadowymi. Cerkiew wzniesiona jest w konstrukcji zr\u0119bowej. Obiekt posadowiono na fundamencie z kamienia \u0142amanego. Belki zr\u0119bu (od trzeciego do pi\u0105tego wie\u0144ca) wysuni\u0119te s\u0105 w formie profilowanych rysi\u00f3w. \u015aciany zewn\u0119trzne wzmocnione s\u0105 niskimi lisicami. Obiegaj\u0105ce cerkiew soboty maj\u0105 konstrukcj\u0119 s\u0142upow\u0105 usztywnion\u0105 mieczowaniem. Nawa, prezbiterium i babiniec przekryte zosta\u0142y zr\u0119bowymi sklepieniami: nad naw\u0105 czteropolow\u0105 kopu\u0142\u0105 z jednym za\u0142amaniem, wzmocnion\u0105 od wewn\u0105trz rozbudowanym systemem \u015bci\u0105g\u00f3w, za\u0142o\u017conych na dw\u00f3ch poziomach, nad prezbiterium i babi\u0144cem dwuschylne sklepienia zr\u0119bowe. W belkach oczepu oraz belkach \u015bci\u0105g\u00f3w nawy zamocowane s\u0105 zaczepy. Niegdy\u015b nad babi\u0144cem wyst\u0119powa\u0142a niewielka wie\u017cyczka dzwonnicza, kt\u00f3rej pozosta\u0142o\u015bci\u0105 jest kr\u00f3tki strop belkowy zachowany w zach. cz\u0119\u015bci babi\u0144ca. Zr\u0105b \u015bcian poni\u017cej dachu sob\u00f3t jest ods\u0142oni\u0119ty, powy\u017cej cerkiew w ca\u0142o\u015bci pobita zosta\u0142a gontem. Otwory okienne zr\u00f3\u017cnicowane: w nawie – wi\u0119ksze, prostok\u0105tne, w \u015bciankach za\u0142amania kopu\u0142y trzy niewielkie okulusy, w prezbiterium jeden niewielki prostok\u0105tny otw\u00f3r. W zach. \u015bcianie babi\u0144ca d\u0119bowy, prostok\u0105tny portal o szerokich w\u0119garach, z obszernym nadpro\u017cem wyci\u0119tym w formie \u0142uku tr\u00f3jlistnego. Portal w pd. \u015bcianie nawy o analogicznej do zachodniego formie, z wyci\u0119tym w nadpro\u017cu napisem epitafijnym w j\u0119zyku starocerkiewnos\u0142owia\u0144skim: \u201eZDIE LEZI S\u0141AWETNYJ PAN WASYLIJ DUBNIEWYCZ P[RESTAWSZY] R B 1699 MARTA 6\u201d. Na pd. zewn\u0119trznej \u015bcianie nawy, w obr\u0119bie sob\u00f3t zachowa\u0142 si\u0119 malowany krzy\u017c z inskrypcj\u0105 zapisan\u0105 cyrylic\u0105: R(oku) B(o\u017cego) 1648.<\/p>\n We wn\u0119trzu, w zr\u0119bowej \u015bcianie mi\u0119dzy naw\u0105 a prezbiterium, wyci\u0119te trzy niskie, symetrycznie rozmieszczone prostok\u0105tne otwory drzwiowe dolnego rz\u0119du ikonostasu. Babiniec otwarty do nawy szerokim przej\u015bciem utworzonym przez uskokowo wysuni\u0119te profilowane brusy zr\u0119bu. W zr\u0119bie \u015bciany ponad przej\u015bciem wyci\u0119ty du\u017cy kolisty prze\u015bwit. Analogiczne koliste prze\u017arocze wyst\u0119puje na przeciwleg\u0142ej \u015bcianie ikonostasowej. Ch\u00f3r muzyczny usytuowany w nawie przy \u015bcianie babi\u0144ca wsparty jest na zr\u0119bie oraz dw\u00f3ch parach ozdobnie opracowanych drewnianych kolumn. W nawie (na \u015bcianie ikonostasowej) i w prezbiterium (na \u015bcianie pn.) zachowa\u0142a si\u0119 polichromia figuralno-ornamentalna datowana na 1648 r. W cerkwi eksponowane s\u0105 elementy jej dawnego wyposa\u017cenia: ikonostas (1 po\u0142. XVII – 2 po\u0142. XVIII w.), dwa o\u0142tarze boczne (po\u0142. XVIII w.), \u0142awa kolatorska (XVII w.), krzy\u017c procesyjny (1742 r.), Gr\u00f3b Pa\u0144ski (1830 r.), kamienna kropielnica (XVIII\/XIX w.) Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 wyposa\u017cenia (ikony i paramenty i ksi\u0119gi liturgiczne) znajduje si\u0119 w muzeach: Muzeum Kres\u00f3w w Lubaczowie, Muzeum-Zamku w \u0141a\u0144cucie, Muzeum Sztuki Ukrai\u0144skiej we Lwowie.<\/p>\n Wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cym si\u0119 elementem zespo\u0142u jest wolnostoj\u0105ca, drewniana dzwonnica za\u0142o\u017cona na planie kwadratu. Jest to budowla dwukondygnacyjna z nadwieszon\u0105 izbic\u0105 z otwart\u0105 galeri\u0105. W przyziemiu znajduje si\u0119 obszerny i wysoki fartuch gontowy os\u0142aniaj\u0105cy podwaliny. Dach w dolnej cz\u0119\u015bci jest namiotowy, czteropo\u0142aciowy, w g\u00f3rnej przechodzi w dach ostros\u0142upowy, o\u015bmiopo\u0142aciowy. Dzwonnica wzniesiona zosta\u0142a z drewna w konstrukcji s\u0142upowo-ramowej. S\u0142upy usztywnione s\u0105 na trzech poziomach ryglami, zastrza\u0142ami, mieczami i zastrza\u0142ami krzy\u017cowymi, tzw. \u201ekrzy\u017cami \u015bw. Andrzeja\u201d. Dzwonnica niemal w ca\u0142o\u015bci poszyta zosta\u0142a gontem (opr\u00f3cz szalowanej deskami w pionie dolnej cz\u0119\u015bci izbicy).<\/p>\n Kostnica (tzw. \u201eDom Diaka\u201d) to niewielki budynek wzniesiony na rzucie prostok\u0105ta, jednokondygnacyjny, murowany z kamienia wapiennego i otynkowany. Bry\u0142a budynku jest zwarta z wysokim czterospadowym dachem gontowym z niewielkimi p\u00f3\u0142szczytami w formie dymnik\u00f3w od pd. i pn. \u015aciana zach. (stanowi\u0105ca fragment muru ogrodzeniowego) poprzedzona jest podcieniem utworzonym przez cztery drewniane s\u0142upy wzmocnione mieczowaniem, wspieraj\u0105ce po\u0142a\u0107 dachow\u0105. W elewacji pd. znajduje si\u0119 prostok\u0105tny otw\u00f3r wej\u015bciowy i prostok\u0105tne okno; drugie okno w elewacji pn. Jednoprzestrzenne wn\u0119trze nakryte jest stropem belkowym.<\/p>\n Otaczaj\u0105ce zesp\u00f3\u0142 ogrodzenie z bramami od wsch. i zach. wymurowane zosta\u0142o z kamienia wapiennego o nieregularnym w\u0105tku. Mur od zewn\u0105trz wzmocniony jest szkarpami, a od wewn\u0105trz rozcz\u0142onkowany prostok\u0105tnymi niszami. Mur zwie\u0144czony zosta\u0142 dwuspadowym daszkiem o gontowym pokryciu.<\/p>\n W granicach ogrodzenia zachowa\u0142y si\u0119 nagrobki: p\u0142yta nagrobna Katarzyny Dubniewiczowej z ok. 1682 r., nagrobek z 1729 r., krzy\u017c nagrobny, zapewne XVII\/XVIII w., nagrobek Zofii Krynickiej z 1887 r., nagrobek rodziny Andruszewskich z k. XIX w.<\/p>\n Obiekt muzealny dost\u0119pny przez ca\u0142y rok<\/p>\n Oprac. Ryszard Kwolek, OT NID w Rzeszowie, 19-11-2015 r.<\/p>\n Bibliografia<\/strong><\/p>\n [\/et_pb_tab][et_pb_tab title=”Galeria” _builder_version=”4.27.5″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n\n\t\t\n