bip
←Powrót
Monitoring

Monitoring

O monitoringu

O obowiązku składania sprawozdań okresowych z realizacji przyjętych zobowiązań mówi art. 29 pkt 1 „Państwa będące Stronami niniejszej konwencji informują w okresowych sprawozdaniach, które będą przedstawiane Konferencji Generalnej Organizacji Narodów Zjednoczonych dla Wychowania, Nauki i Kultury, w terminach i w formie przez nią określonych, o przepisach ustaw i innych aktów prawnych oraz o innych podjętych przez nie środkach w celu zastosowania niniejszej Konwencji, jak również o doświadczeniach uzyskanych w tej dziedzinie.” Artykuł ten dał podstawę prawną uruchomienia monitoringu i sprawozdawczości okresowej z realizacji Konwencji światowego dziedzictwa oraz stanu zachowania poszczególnych dóbr wpisywanych na tworzoną w ramach konwencji Listę światowego dziedzictwa.

Obecnie istnieją dwa procesy monitorowania stosowania Konwencji światowego dziedzictwa realizowane przez Komitet Światowego Dziedzictwa we współpracy z poszczególnymi państwami sygnatariuszami:

1. Proces sprawdzania stanu zachowania dóbr światowego dziedzictwa w odpowiedzi na potencjalne lub rzeczywiste zagrożenia – monitoring kontrolny (ang. Reactive monitoring –  http://whc.unesco.org/en/reactive-monitoring/);
2. Proces okresowego sporządzania raportów dotyczących implementacji Konwencji – sprawozdawczość okresowa (ang. Periodic reporting – http://whc.unesco.org/en/periodicreporting/).

Przygotowywanie pierwszych sprawozdań okresowych oficjalnie rozpoczęto w 1998 r. Zasady i forma zostały określone przez Komitet Światowego Dziedzictwa i zapisane w Wytycznych operacyjnych do wdrażania Konwencji światowego dziedzictwa, dokumencie określającym zasady jej realizacji, po raz pierwszy w wersji z 1999 r., a następnie sukcesywnie aktualizowane w miarę dopracowywania i uzupełniania w kolejnych wersjach dokumentu.

Odwołując się do zapisu Wytycznych operacyjnych – sprawozdanie okresowe służy następującym celom:

a) umożliwia ocenę stosowania Konwencji światowego dziedzictwa przez Państwo, które jest jej sygnatariuszem;

b) dostarcza informacji, czy wyjątkowa uniwersalna wartość dóbr wpisanych na Listę światowego dziedzictwa została zachowana;

c) dostarcza aktualnych informacji o dobrach światowego dziedzictwa, dając możliwość zarejestrowania zmieniających się okoliczności i stanu tych dóbr;

d) tworzy mechanizmy współpracy regionalnej i wymiany informacji oraz doświadczeń dotyczących wdrażania Konwencji z 1972 r. oraz ochrony i konserwacji dóbr światowego dziedzictwa między państwami, które przystąpiły do umowy.

Sprawozdania są składane w okresach 6-letnich regionami UNESCO w następującej kolejności: Państwa Arabskie, Azja i Pacyfik, Ameryka Łacińska i Karaiby oraz Europa i Ameryka Północna. Składają się z dwóch części. I część sprawozdania dotyczy przepisów prawnych i administracyjnych, które dane państwo przyjęło, jak również wszelkich innych działań podjętych w celu stosowania Konwencji, wraz z opisem doświadczeń zdobytych w tej dziedzinie. Dotyczy to w szczególności ogólnych zobowiązań zdefiniowanych w poszczególnych artykułach Konwencji. II część sprawozdania dotyczy stanu zachowania poszczególnych dóbr światowego dziedzictwa położonych na terytorium danego kraju. Ta część jest opracowywana dla każdego dobra światowego dziedzictwa oddzielnie. Dla miejsc wieloczęściowych (seryjnych) położonych na terytorium jednego lub wielu państw oraz transgranicznych opracowuje się jedno sprawozdanie, obejmujące cały obszar miejsca światowego dziedzictwa. Sprawozdanie, składane w języku angielskim lub francuskim, ma ujednoliconą formę. Na jego potrzeby został opracowany formularz i kwestionariusz elektroniczny w formie bazy danych dostępnej poprzez stronę internetową Centrum Światowego Dziedzictwa. Na podstawie sprawozdań złożonych przez poszczególne kraje regionu, Centrum Światowego Dziedzictwa sporządza Raporty regionalne o światowym dziedzictwie oraz Regionalne plany działania.

Raporty okresowe

Sprawozdania okresowe są jednym z podstawowych mechanizmów monitorowania ochrony w ramach Konwencji światowego dziedzictwa. Co około osiem lat Państwa-Strony są proszone o przedłożenie Komitetowi Światowego Dziedzictwa Raportu Okresowego na temat stosowania Konwencji Światowego Dziedzictwa na ich terytorium.

Komitet Światowego Dziedzictwa stosuje regionalne podejście do sprawozdawczości okresowej w celu promowania współpracy regionalnej i reagowania na specyfikę każdego regionu.

Każdego roku Państwa-Strony z jednego z pięciu regionów – państw arabskich, Afryki, Azji i Pacyfiku, Ameryki Łacińskiej i Karaibów oraz Europy i Ameryki Północnej (w tej kolejności) – wypełniają i przesyłają obie części kwestionariusza.

I cykl raportu okresowego – dla regionu Europy i Ameryki Północnej w okresie 2003-2004

Pierwszy cykl opracowywania sprawozdań okresowych rozpoczął się w 1998 r. Raporty składano regionami w ustalonej wcześniej kolejności. Pierwszą część sprawozdania sporządzały wszystkie państwa, które przystąpiły do Konwencji światowego dziedzictwa. Część II raportu objęła jedynie dobra wpisane na listę światowego dziedzictwa przed rokiem określonym dla każdego regionu indywidualnie. W sumie zadanie objęło 165 krajów i 533 miejsca światowego dziedzictwa.

W Europie opracowywanie sprawozdań miało miejsce w latach 2003 – 2005 i zakończyło się przyjęciem w 2006 r. przez Komitet Światowego Dziedzictwa UNESCO Raportu regionalnego oraz Planu działania dla Europy. Raportowi podlegały dobra wpisane na listę przed 1998 r. – łącznie 50 krajów, 297 miejsc.

Po zakończeniu zadania miała miejsce dwuletnia przerwa. W jej trakcie dopracowano kwestionariusz sprawozdania zarówno I, jak i II części. Duży też nacisk położono na wyjaśnienie granic wpisu na listę światowego dziedzictwa tych dóbr spośród objętych raportem okresowym, w stosunku do których istniały wątpliwości (ang. Restrospective Inventory Project). Państwa sygnatariusze Konwencji zostały także poproszone o retrospektywne opracowanie „Orzeczeń wyjątkowej uniwersalnej wartości” dla wszystkich dóbr światowego dziedzictwa (ang. retrospective Statements of Outstanding Universal Value).

Sprawozdanie okresowe to kompleksowe zadanie obciążające cały system światowego dziedzictwa. Angażuje ono dużą liczbę podmiotów na poziomie poszczególnych krajów oraz obciąża Centrum Światowego Dziedzictwa i organizacje doradcze Komitetu Światowego Dziedzictwa dodatkowymi zadaniami. Pierwszy cykl miał charakter pilotażowy. Testowano nie tylko wykonalność projektu i możliwości organizacyjne, ale również samą koncepcję i przydatność tak prowadzonego monitoringu. Raport, mimo nieuniknionych problemów organizacyjnych i niedociągnięć, okazał się niezwykle potrzebnym i cennym przedsięwzięciem. Uświadomił braki dokumentacyjne oraz niski poziom znajomości Konwencji światowego dziedzictwa i zasad ochrony dóbr światowego dziedzictwa. Zwrócił uwagę na pilną potrzebę poprawy ochrony dziedzictwa i konieczność współpracy w tym zakresie. W konsekwencji wpłynął on pozytywnie na poziom świadomości i spowodował w wielu krajach przewartościowanie podejścia do Konwencji – przejście od narzędzia służącego promocji do narzędzia służącego ochronie. Natomiast najważniejszym wnioskiem, który powinien ukierunkować podejście do zadania w przyszłości jest stwierdzenie, że sprawozdawczość okresowa musi mieć praktyczne zastosowanie. Powinien być on pomocny w ochronie i konserwacji miejsc i wdrażaniu Konwencji światowego dziedzictwa.

Realizacja zadania w Polsce 

Za realizację Konwencji światowego dziedzictwa w Polsce odpowiadały Ministerstwo Środowiska oraz Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Ze względu na przewagę dóbr kulturowych na Liście światowego dziedzictwa, resort kultury był resortem wiodącym. Obowiązek koordynacji wykonania raportu okresowego Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego złożyło na Krajowym Ośrodku Badań i Dokumentacji Zabytków (obecnie: Narodowy Instytut Dziedzictwa). W celu sprawnej realizacji zadania ustanowiono pełnomocnika dyrektora ds. przygotowania raportu, a koordynację całego zadania powierzono Regionalnemu Ośrodkowi Badań i Dokumentacji Zabytków w Krakowie. Prace były prowadzone w ścisłej współpracy z Ministerstwem Środowiska, Polskim Komitetem ds. UNESCO oraz właścicielami i gospodarzami miejsc podlegających okresowej ocenie.
W przypadku Polski były to: 
  1. Kopalnia soli w Wieliczce 
  2. Historyczne centrum Krakowa 
  3. Auschwitz Birkenau. Niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady (1940-1945) 
  4. Puszcza Białowieska 
  5. Historyczne centrum Warszawy 
  6. Stare Miasto w Zamościu 
  7. Średniowieczne miasto w Toruniu 
  8. Zamek krzyżacki w Malborku 
W trakcie realizacji zadania były organizowane spotkania informacyjno-szkoleniowe: 
  1. Warszawa, 16 września 2003 
  2. Kraków, 13-14 listopada 2003 
  3. Malbork, 29-30 marca 2004 
  4. Toruń, 22-23 czerwca 2004 
  5. Wieliczka, 22-23 lutego 2005 
W celu podsumowania całego zadania Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków (obecnie NID) zorganizował konferencję poświęconą zarządzaniu i monitoringowi miejsc światowego dziedzictwa, która odbyła się w Toruniu w dniach 22-23 marca 2006 r. Uznano wtedy, że doświadczenia zdobyte w ochronie dóbr światowego dziedzictwa oraz wypracowane zasady powinno się przenieść na grunt krajowy i wykorzystać do usprawnienia ochrony miejsc o szczególnym znaczeniu dla dziedzictwa kraju. Z punktu widzenia efektywności ochrony i konserwacji dóbr światowego dziedzictwa w kraju, najistotniejsze wydały się dwie sprawy, częściowo wymuszone działaniami Komitetu Światowego Dziedzictwa, a mianowicie:
1. Konieczność uporządkowania i uzupełnienia dokumentacji dotyczącej miejsc światowego dziedzictwa:
  • wyjaśnienie granic wpisu na listę i ewentualna ich korekta;
  • określenie wyjątkowej uniwersalnej wartości poszczególnych miejsc – opracowanie Orzeczeń znaczenia / Orzeczeń wyjątkowej uniwersalnej wartości.

2. Usprawnienie systemu zarządzania miejscami światowego dziedzictwa: 

  • zapewnienie pełnej ochrony prawnej; 
  • opracowanie planów zarządzania; 
  • systematyczne monitorowanie stanu zachowania i utrzymania miejsc. 
Działania te są realizowane w ramach zadań statutowych Narodowego Instytutu Dziedzictwa oraz przez inne instytucje odpowiedzialne za ochronę i opiekę nad dziedzictwem w Polsce.
II cykl raportu okresowego – dla regionu Europy i Ameryki Północnej w okresie 2012-2015

 

 

III cykl raportu okresowego – dla regionu Europy i Ameryki Północnej w okresie 2022-2023

Kwestionariusz trzeciego cyklu sprawozdawczości okresowej został poddany przeglądowi w ramach Rozważań nad sprawozdawczością okresową (2015-2017). Zawiera wiele zmian i ulepszeń. Oprócz niezliczonych drobnych ulepszeń, główne zmiany obejmują pełną integrację podejścia zrównoważonego rozwoju, nacisk na synergię z innymi konwencjami i programami istotnymi dla światowego dziedzictwa oraz stworzenie ram wskaźników monitorowania wdrażania Konwencji światowego dziedzictwa. Ten nowy format został przyjęty przez Komitet Światowego Dziedzictwa na 41. sesji w Krakowie (2017 r.).

W następstwie III cyklu powstał Plan działania dla Europy i Ameryki Północnej przyjęty Decyzją nr 46.COM 10A – jako Rekomendacje Komitetu Światowego Dziedzictwa 46 sesja w New Delhi ws. globalnej polityki ochrony światowego dziedzictwa.

Plan działania dla Europy i Ameryki Północnej

Logotypy NID

Pobierz znaki promocyjne
Narodowego Instytutu Dziedzictwa

Księgarnia NID

Sprawdź nasze produkty w księgarni. Zamawiaj bez wychodzenia z domu już teraz!

Zabytek.pl

Serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa, który w nowoczesny i kompleksowy sposób udostępnia informacje o polskich zabytkach!

Skip to content