Nie trzeba dalekich podróży, żeby odkryć architektoniczną perełkę. Żyrardów to najlepiej zachowana w Europie osada przemysłowa z przełomu XIX i XX wieku. Sercem kompleksu była największa wówczas przędzalnia lnu na ziemiach polskich. Miasto zawdzięcza swoją nazwę pierwszemu dyrektorowi fabryki, francuskiemu wynalazcy Filipowi de Girardowi. Osadę przemysłową uznano w 2012 roku za pomnik historii.
Historia Żyrardowa sięga 1830 roku, kiedy Tomasz, Jan i Henryk Łubieńscy, Józef Lubowidzki i Karol Scholtz założyli spółkę „Karol Scholtz i Spółka”. Na terenach folwarku Ruda Guzowska wzniesiono pierwsze budynki fabryczne. Przędzalnia lnu i tkalnia, zaprojektowane przez warszawskiego architekta Jana Jakuba Gaya, powstały w latach 1832–1833. Produkcję zorganizowano według metod opracowanych przez francuskiego inżyniera Filipa de Girarda, wynalazcę mechanicznej maszyny lniarskiej, od którego nazwiska osada zaczerpnęła swoją nazwę. Prace przerwało powstanie listopadowe.
fot. Maciej Jabłoński F11,
Zakłady żyrardowskie, mimo wysokiej renomy, nie uniknęły zadłużenia w czasie kryzysu gospodarczego. W 1847 roku przejął je Bank Polski, a dziesięć lat później, w 1857 roku, zostały sprzedane spółce austriackich przemysłowców Karola Dittricha i Karola Hielle. Od tego momentu rozpoczęła się intensywna rozbudowa i modernizacja zakładów. Powstawała też dzielnica mieszkaniowa dla pracowników i ich rodzin.
Był to dla Żyrardowa okres prosperity. Od końca XIX wieku do wybuchu I wojny światowej, fabryka żyrardowska należała do największych zakładów przemysłowych w Królestwie Polskim. W 1900 roku na Wystawie Światowej w Paryżu, Żyrardów przedstawiono jako wzorcową osadę przemysłową. Ogromną rolę w jego rozwoju odegrała pobliska Kolej Warszawsko-Wiedeńska, połączona z fabryką bocznicą przebiegającą przez cały teren zakładów.
Prawdziwy rozkwit nastąpił za sprawą Karola Dittricha juniora, syna współwłaściciela zakładów. Świetnie wykształcony w Niemczech i po odbyciu praktyki w angielskiej tkalni w latach 70. XIX wieku, zaczął kierować przedsiębiorstwem. Finansował instytucje służące robotnikom, między innymi bibliotekę, szkołę, szpital, oraz przekazał ogromne darowizny na żyrardowski kościół. W 1885 roku doprowadził do przekształcenia fabryki w Towarzystwo Akcyjne Zakładów Żyrardowski Hielle i Dittrich, intensywnie rozbudowując zarówno część produkcyjną, jak i zaplecze socjalne. Mimo to, czynnikiem zagrażającym potędze przedsiębiorstwa były fale strajków wybuchające na przełomie XIX i XX wieku, spowodowane trudnymi warunkami życia w przeludnionej osadzie oraz ciężkim charakterem pracy.
stan z 2023 r., fot. Maciej Jabłoński F11, zb. NID
W 1916 roku liczący około 38 tysięcy mieszkańców Żyrardów uzyskał prawa miejskie. Podczas I Wojny Światowej Rosjanie wywieźli część maszyn i zniszczyli niektóre obiekty fabryczne, wysadzając je w powietrze. Od 1919 roku zakłady znalazły się pod zarządem państwa. Po II wojnie światowej, która nie przyniosła w osadzie większych zniszczeń, Żyrardów ponownie stał się stolicą polskiego lnu. W latach 90. XX wieku nastąpiło jednak gwałtowne załamanie produkcji, prowadzące ostatecznie do upadku fabryki. Teren pofabryczny uchroniła przed ruiną rozpoczęta w porę adaptacja budynków do nowych funkcji, między innymi na luksusowe apartamenty w tak zwanej „Nowej Przędzalni”.
Na wygląd osady wpłynęło zastosowanie jednolitego budulca, czyli nietynkowanej, czerwonej cegły. Choć w budynkach mieszkalnych nie było kanalizacji, wodę czerpano z ulicznych studni, a ustępy znajdowały się na podwórzu, zabudowa ta w tamtym okresie uchodziła za wyjątkowo nowoczesną jak na standardy robotnicze. Przy domach powstawały charakterystyczne drewniane szopy z galeryjką, z których kilka przetrwało do naszych czasów.
Kadra kierownicza i właściciele zakładu mieszkali w dzielnicy willowej, położonej najbliżej fabryki. Najbardziej reprezentacyjna z rezydencji to willa Karola Dittricha z lat 1889–1896, usytuowana w parku krajobrazowym nad rzeką Pisią Gągoliną. Willa Wilhelma Haupta, dyrektora generalnego fabryki, nawiązuje z kolei do stylu szwajcarskiego, z wysokim dachem i charakterystyczną snycerką zdobiącą szczyty. Pałacyk Tyrolski wybudowano natomiast dla zięcia Karola Dittricha, również jednego z dyrektorów fabryki.
Centrum osady stanowił rynek z budynkami magistratu, Domem Ludowym dla robotników, szkołą i ochronką dla dzieci, a także dwoma kościołami – katolickim i ewangelickim. Oprócz kościoła farnego na terenie osady istnieją dwie wcześniejsze świątynie – pierwszy kościół parafii rzymskokatolickiej pw. św. Karola Boromeusza oraz kościół ewangelicki pw. Wniebowstąpienia Pańskiego. Wśród obiektów usługowych warto wymienić szpital, wzorowany na najnowocześniejszym w tamtym czasie szpitalu w Dreźnie. Do dziś zachował się bogaty zespół zabudowy: ogromna przędzalnia z otoczeniem, dawny plac targowy, domy tkaczy z drewnianymi budynkami gospodarczymi, dom wielorodzinny, budynek magistratu, szpital, pralnia i łaźnia, resursa, wille dyrektorów fabryki, pałacyk Tyrolski zwany Strasznym Dworem, wozownia straży pożarnej, budynek dawnej Szkoły Policyjnej, stołówka zakładowa z początku XX wieku, kantor, przytułek dla starców i kilka szkół. Cały zespół zajmuje ponad 70 hektarów dzisiejszego śródmieścia Żyrardowa.
Architektoniczną wizytówką miasta jest neogotycki kościół farny pw. Matki Bożej Pocieszenia, który nadal pozostaje jedną z największych świątyń Mazowsza. Jej projekt, wzorowany na kościele Wotywnym w Wiedniu, wykonał Józef Pius Dziekoński. Wybudowana w latach 1900–1903 świątynia ma dwie ażurowe wieże wznoszące się na wysokość 70 metrów, a zdobią ją witraże przypisywane Józefowi Mehofferowi, choć ich pierwotnym autorem jest Jan Kanty Gumowski.
Na skraju miejskiego parku warto też odwiedzić eklektyczny pałacyk Karola Dittricha juniora z końca XIX wieku, w którym dziś mieści się Muzeum Mazowsza Zachodniego.
Tradycję żyrardowskiego lnu kontynuuje dziś Muzeum Lniarstwa im. Filipa de Girarda w Żyrardowie. Można znaleźć tam muzealną ekspozycję starych maszyn oraz sklep firmowy oferujący wyroby lniane – doskonały punkt na zakończenie wakacyjnej wycieczki śladami przemysłowej historii Mazowsza.
Więcej na temat Żyrardowa: