Za nami uroczysta inauguracja IV edycji Programu „Kultura”, finansowanego z Funduszy Norweskich i EOG na lata 2021-2028, która odbyła się w Zamku Ujazdowskim w Warszawie. Podczas wydarzenia zaprezentowano strategiczny projekt Narodowego Instytutu Dziedzictwa – HeritoLAB, który wprowadza do Polski innowacyjny model proaktywnej opieki nad zabytkami.

W konferencji inauguracyjnej uczestniczyli przedstawiciele rządów i instytucji z Polski, Norwegii oraz Islandii, w tym Podsekretarz Stanu w MKiDN Marek Krawczyk oraz wiceministra kultury i równości Królestwa Norwegii Trude Storheim. Na realizację programu przeznaczono ponad 106 mln euro, co stanowi wzrost o 20% względem poprzedniej edycji. Głównym celem inicjatywy jest zwiększenie uczestnictwa w kulturze, ochrona dziedzictwa oraz zacieśnienie współpracy międzynarodowej.

Wśród czterech projektów predefiniowanych znalazł się HeritoLAB – Mobilny Audyt Zabytku, na który przeznaczono 1,8 mln euro.

Projekt przedstawili: Anna Maria Cymborowska-Waluś (NID) oraz Vegard Berggård (Riksantikvaren). Ponadto w części podsumowującej obrady Maria Badeńska-Stapp (NID) zaprezentowała szereg zagadnień związanych z rolą dziedzictwa kulturowego, jaką pełni w procesach rewitalizacji.

O projekcie

Projekt HeritoLAB to pilotażowa inicjatywa NID, której celem jest zbadanie możliwości wdrożenia w Polsce modelu konserwacji zapobiegawczej (preventive maintenance). Zamiast reagować na zniszczenia, system opierałby się na regularnym monitorowaniu stanu technicznego obiektów, co pozwoliłoby uniknąć kosztownych remontów kapitalnych.

Kluczowe założenia projektu:

• Współpraca międzynarodowa: Projekt bazuje na doświadczeniach holenderskiego Monumentenwacht, słowackiego ProMonumenta oraz norweskich strategiach ochrony dziedzictwa w obliczu zmian klimatu. Partnerem projektu jest Norweski Dyrektoriat ds. Dziedzictwa Kulturowego (Riksantikvaren).
• Mobilne Zespoły Inspekcyjne: W ramach NID powołane zostaną dwa profesjonalnie wyposażone zespoły, które będą docierać bezpośrednio do zabytków, oferując specjalistyczny audyt oraz wykonując drobne, doraźne naprawy (np. czyszczenie rynien), które nie wymagają pozwoleń administracyjnych.
• Wsparcie dla właścicieli: Po inspekcji właściciel obiektu otrzyma przejrzysty raport z wytycznymi dotyczącymi dalszego utrzymania zabytku.
• Koncentracja na architekturze drewnianej: Ze względu na skalę zagrożeń, pilotaż skupia się w pierwszej kolejności na obiektach drewnianych.

Projekt w liczbach

Realizacja HeritoLAB zakłada osiągnięcie konkretnych wskaźników w ciągu trzech lat trwania projektu:

• 130 obiektów zabytkowych objętych monitoringiem i audytem technicznym.
• 24 wydarzenia edukacyjne i popularyzatorskie, w tym szkolenia dla właścicieli i zarządców.
• 285 osób przeszkolonych w zakresie metod konserwacji zapobiegawczej.
• 2 mobilne zespoły inspekcyjne gotowe do pracy w terenie.

Nowa filozofia ochrony dziedzictwa

HeritoLAB to nie tylko inspekcje, ale strategiczna platforma wsparcia, która ma stymulować „ekonomię dziedzictwa” poprzez ożywianie tradycyjnego rzemiosła i promowanie niskich emisji w konserwacji. Projekt buduje pomost między administracją a obywatelami, oferując realną pomoc właścicielom zabytków, szczególnie w regionach o mniejszym potencjale ekonomicznym.

Efekty polskiego pilotażu posłużą nie tylko do budowy ogólnokrajowego systemu w Polsce, ale zostaną także wykorzystane przez partnerów norweskich do doskonalenia ich własnych rozwiązań systemowych.