Średniowieczne miasto w Toruniu

(Ref.835-1997)

Deklaracja Wyjątkowej Uniwersalnej Wartości

Krótki opis

Toruń leżący na północy Polski jest wyjątkowo dobrze zachowanym przykładem średniowiecznego centrum handlowego i administracyjnego o znaczeniu europejskim, położonym nad Wisłą. Toruń założono w czasie kiedy rycerze Zakonu Krzyżackiego szerzyli chrześcijaństwo pośród ludów Europy Wschodniej oraz kiedy Liga Hanzeatycka przyczyniała się do gwałtownego rozwoju handlu pomiędzy krajami nadbałtyckimi i Europą Wschodnią. Toruń stał się wiodącym członkiem Ligi Hanzeatyckiej na terenach znajdujących się pod panowaniem Zakonu Krzyżackiego.

Średniowieczne miasto w Toruniowi składa się z trzech elementów: ruin zamku krzyżackiego, Starego Miasta oraz Nowego Miasta. Dwa miasta oraz zamek, zabudowane w kształcie podkowy, otoczone murami miejskimi stanowią wyjątkową formę średniowiecznego rozkładu zabudowań. Większa część zamku, który został zbudowany na rzucie podkowy w połowie XIII wieku jako baza do podboju i ewangelizacji Prus, została zniszczona podczas powstania w 1454 roku, kiedy miejscowi mieszczanie podnieśli się przeciwko Zakonowi Krzyżackiemu. Ruiny i archeologiczne pozostałości zostały odkopane i zachowane. Stare Miasto zostało lokowane w roku 1233, po czym szybko rozwinęło się jako ważny ośrodek handlu. Sąsiadujące Nowe Miasto rozwijało się od 1264 roku, głównie jako ośrodek rzemiosła i rękodzielnictwa. Oba obszary miejskie świadczą o wymianie i twórczej adaptacji doświadczeń artystycznych, które miały miejsce wśród miast hanzeatyckich.

Wyjątkowo pełny obraz średniowiecznego sposobu życia jest widoczny w oryginalnym układzie ulic i pierwszych budynków Torunia. Zarówno Stare jak i Nowe Miasto posiadają swoje kościoły parafialne oraz liczne piękne ceglane kamienice, spośród których wiele zachowało oryginalne gotyckie elewacje, ściany działowe, stropy zdobione sztukaterią, sklepione podpiwniczenia i malowane zdobienia. Wiele budynków w Toruniu było wykorzystywanych zarówno dla celów mieszkalnych jak i handlowych. Dobrym przykładem jest dom, w którym w 1473 roku urodził się wielki astronom Mikołaj Kopernik, zachowany jako muzeum poświęcone temu wielkiemu człowiekowi i jego pracy. Kamienice często obejmowały pomieszczenia magazynowe i niezwykle spichlerze wykonane z cegły, niektóre wysokie nawet na pięć pięter. Ponieważ zachowało się tak wiele budynków z tego okresu średniowieczny podział na parcele, wyznaczony przez oryginalne mury ogrodzeniowe z cegły, został w znacznej części zachowany.

Kryterium (ii): Toruń, małe historyczne średniowieczne miasto handlu i administracji w dużym stopniu zachowało oryginalną siatkę ulicy i wyjątkową historyczną zabudowę. Wyznaczyło standard rozwoju miast w regionie w czasie urbanizacji Europy Wschodniej w XIII I XIV wieku. Połączenie dwóch miast z zamkiem jest rzadką formą średniowiecznej aglomeracji, która przetrwała w niemal nienaruszonym stanie, włącznie z wieloma znaczącymi, wartościowymi budynkami, które zostały wiernie zachowane. W czasach swojej świetności Toruń pełen był różnego rodzaju architektonicznych dzieł sztuki, które wywarły wielki wpływ na całe państwo krzyżackie i kraje sąsiednie.

Kryterium (iv): Toruń daje wyjątkowo pełny obraz średniowiecznego stylu życia. Jego unikalny układ przestrzenny stanowi cenny materiał źródłowy dla badań nad historią rozwoju miast w średniowiecznej Europie. Wiele budynków reprezentuje najwyższy poziom osiągnięć średniowiecznej architektury sakralnej, wojskowej i cywilnej.

Integralność

Wszystkie elementy, które podtrzymują wyjątkową uniwersalna wartość Średniowiecznego miasta w Toruniu znajdują się w granicach dobra. Średniowieczne, regularne rozplanowanie urbanistyczne miasta otoczonego łańcuchem murów obronnych, z dwoma rynkami, ratuszem, kamienicami, kościołami i zamkiem krzyżackim pozostało w nienaruszonym stanie. Układ ten oraz zwarta tkanka architektoniczna Torunia mają średniowieczny rodowód. Historyczne panoramy miasta są niezmienione, kształtowane przez monumentalne sylwetki gotyckich kościołów i ratusza, które dominują w panoramie, wznosząc się wśród zróżnicowanych brył kamienic o urozmaiconych fasadach i geometrii ceramicznych dachów.

Funkcje centrum administracyjnego, handlowego, turystycznego współczesnego Torunia, skoncentrowane w obrębie Starówki, dzięki świadomości wyjątkowej wartości kulturowej tego zespołu, nie są zagrożeniem dla dobra, które nie cierpi z powodu negatywnych skutków rozwoju i / lub zaniedbania.

Autentyczność

Średniowieczne miasto w Toruniu jest niezwykle autentyczne pod względem jego lokalizacji i otoczenia, formy i projektu oraz materiałów i substancji. Jest oryginalnym, nie przetworzonym przykładem, zrealizowanej według XIII-wiecznego prawa i zachowanej w rozpoznawalnej formie, idei budowy miast rozmierzanych na regularnej siatce kwartałów, ulic i bloków zabudowy. Autentyzmu wybudowanego na oryginalnym planie końskiej podkowy, zamku krzyżackiego, otoczonego zewnętrznym murem i fosami, dowodzi udokumentowane rozpoznanie jego wyglądu, konstrukcji, funkcji pomieszczeń i fizycznej oryginalności materiałów, pomimo że zamek zachowany jest w formie trwałej ruiny. Jego lokalizacja pomiędzy oboma średniowiecznymi miastami, na wysokim brzegu Wisły również świadczy o autentyzmie. Autentyczna jest także materialna substancja budowli: murów miejskich o gotyckim pochodzeniu, bram, baszt, kościołów, murów działowych wyznaczających parcele zabudowy, kamienic o gotyckim rodowodzie widocznym we wszystkich niemal piwnicach, ale tez wielu elementów konstrukcji ścian, elewacji, detalu architektonicznego i dekoracyjnego wystroju wnętrz.

Autentyzm zachowanego rozplanowania miasta, czyli idei urbanistycznej łączącej Toruń z hanzeatycką częścią Europy oraz autentyzm zachowanych struktur architektonicznych w rzetelnym, oryginalnym materiale dają świadectwo ciągłości tradycyjnych technik i technologii budowania z użyciem wspólnych dla miasta i tego regionu świata wzorców, form i kolorystyki.

Ochrona i zarządzanie

Średniowieczne miasto w Toruniu ma zapewnioną ochronę prawną na podstawie przepisów o ochronie zabytków poprzez wpis do rejestru zabytków oraz uznanie za Pomnik Historii. Dobro będące częścią miasta, w której obecne są wszystkie współczesne funkcje miejskie, zarządzane jest przez prezydenta miasta, szefa administracji samorządowej i radę miasta. Zasady postępowania w odniesieniu do zabytku wpisanego do rejestru zabytków określa polskie prawo i jest kompatybilne z przepisami dotyczącymi zagospodarowania przestrzeni, kreowania architektury i budownictwa, zieleni oraz pakiet regulacji dotyczący kompetencji samorządu terytorialnego. Kompleksem spraw związanych z ochroną dziedzictwa kulturowego zajmuje się Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków pracujące w strukturach urzędu miasta.

Dla usprawnienia zarządzania w obrębie dobra i jego bezpośredniego otoczenia zostało powołane Biuro Toruńskiego Centrum Miasta, zajmujące się koordynacją i monitorowaniem działalności handlowej, gastronomicznej, turystycznej, rekreacyjnej, kulturalnej, promocyjnej, reklamowej oraz inspirowaniem działań zwiększających społeczną świadomość wartości Starówki. Dla Torunia został opracowany i jest realizowany Gminny Program Opieki nad Zabytkami, który określa strategię działań ochronnych, edukacyjnych i promocyjnych w odniesieniu do zasobów kulturowych miasta.

W celu zapewnienia efektywnej ochrony w obliczu potencjalnych zagrożeń wynikających z aktywności inwestycyjnej i konieczności uwzględniania potrzeb rozwojowych, niezbędne jest posiadanie aktualnego miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla miejsca światowego dziedzictwa (o powierzchni 48 ha) i jego strefy buforowej (300 ha). Ponadto utrzymanie wyjątkowej uniwersalnej wartości, autentyzmu i integralność Średniowiecznego miasta w Toruniu z czasem będzie wymagało przygotowania, zatwierdzania i wdrażania kompleksowego planu zarządzania w celu zapewnienia długotrwałej ochrony i efektywnego zarządzania dobrem.