Stare Miasto w Zamościu (Polska)

(Ref. 564-1992)

Deklaracja Wyjątkowej Uniwersalnej Wartości

Krótki opis

Stare Miasto w Zamościu jest unikatowym przykładem miasta renesansowego w Europie Centralnej, konsekwentnie ukształtowanego według włoskich teorii „miasta idealnego”, na podstawie planu, stanowiącego rezultat modelowej współpracy światłego fundatora Jana Zamoyskiego i wybitnego architekta Bernarda Morando. Stare Miasto w Zamościu dziś zachowuje swój pierwotny prostoliniowy układ ulic i jego unikalną mieszankę tradycji architektonicznych włoskich i Europy Środkowej, a także fragmenty otaczających je fortyfikacji.

Położony na szlaku handlowym łączącym zachodnią i północną Europę z Morzem Czarnym, Zamość został stworzony od początku jako ośrodek ekonomiczny oparty na handlu. W mieście z założenia wielonarodowościowym jego społeczność charakteryzowała się wielką tolerancją religijną. Zamość jest materialną emanacją społecznych i kulturalnych idei Odrodzenia, które znalazły w Polsce żywy oddźwięk, czego dopełnieniem było utworzenie przez założyciela i właściciela miasta Jana Zamoyskiego – Akademii Zamoyskiej. Plan miasta autorstwa Bernarda Moranda łączy funkcje zespołu miejskiego, rezydencji i fortecy według konsekwentnie realizowanej koncepcji renesansowej.

Stare Miasto w Zamościu składa się z dwóch odrębnych części: na zachodzie pałacu Zamoyskich, na wschodzie miasta właściwego, rozmieszczonego wokół trzech placów. Usytuowany centralnie Rynek Wielki, położony u zbiegu dwóch głównych osiowych ulic miasta, jest otoczony przez domy podcieniowe kupców oraz zakotwiczony wspaniałym ratuszem. Te i wiele innych znaczących budowli, takich jak katedra, arsenał, czy fortyfikacje z bramami ilustrują kluczową cechę tego rozległego założenia: jego twórcze wzbogacenie artystycznymi osiągnięciami architektury rodzimej. Konsekwentnym rezultatem planu Moranda jest stworzenie jednolitej stylowo kompozycji urbanistycznej o wysokich walorach architektonicznych oraz krajobrazowych.

Kryterium (iv): Zamość jest wyjątkowym przykładem miasta renesansowego zaprojektowanego w końcu XVI w., które zachowało swoje oryginalne rozplanowanie, fortyfikacje oraz dużą liczbę ważnych budynków, łączących włoskie i środkowo – europejskie tradycje budowlane.

Integralność

Stare Miasto w Zamościu to integralny i kompletny przykład prywatnego miasta renesansowego wzniesionego na tzw. „surowym korzeniu” w oparciu o włoskie teorie architektoniczne. W obrębie jego granic znajdują się wszystkie elementy niezbędne do udowodnienia wyjątkowej uniwersalnej wartości dobra o powierzchni 75,03 ha, w tym jego charakterystyczny prostoliniowy układ urbanistyczny z osiami kompozycyjnymi i funkcjonalnymi, sieć ulic i placów wraz z zabudowaniami ilustrującym fuzję architektonicznych tradycji włoskich i Europy Środkowej, wśród nich Ratusz, rezydencja założyciela, Akademia Zamojska, świątynie oraz system czytelnych fortyfikacji otaczających miasto z bramami. Dobro nie jest zagrożone z powodu negatywnych skutków rozwoju i / lub zaniedbania.

Autentyczność

Ponieważ nowoczesne miasto Zamość wyrosło w przeważającej części poza starymi fortyfikacjami, i uchroniło się w zdecydowanej mierze przed zniszczeniami II wojny światowej, poniesionymi przez wiele innych miast polskich, Stare Miasto w Zamościu dziś wykazuje wysoki stopień autentyczności, w szczególności w odniesieniu do jego położenia, formy i rozplanowania oraz materiałów i substancji.

O autentyczności dobra świadczy zachowanie oryginalnego układu urbanistycznego, wypełnionego blokami zabudowy wraz z wszystkimi kluczowymi budowlami: rezydencją fundatora, Akademią (obecnie także pełniącą funkcje edukacyjne), ratuszem, świątyniami różnych religii (będącymi wyrazem tolerancji) oraz zachowanym systemem fortyfikacji. Niewielkie korekty przeprowadzone w dobie baroku, nie naruszyły struktury i kompozycji miasta renesansowego, a nawet ją wzbogaciły.

Największe zmiany w renesansowym układzie wprowadzone zostały w pierwszej połowie XIX wieku, kiedy to miasto przeznaczono na strategiczną twierdzę państwową. Mimo pewnych wyburzeń i zubożenia detalu architektonicznego, zmiany nie naruszyły zasadniczej struktury wewnętrznej ówczesnego miasta. Modernizacją objęto natomiast system fortyfikacji, z zastosowaniem najnowszych, na tamten czas, militarnych rozwiązań technicznych, zachowanych jedynie częściowo.

Niektóre elementy infrastruktury miejskiej – infrastruktura transportu naziemnego i użyteczności publicznej, są przedmiotem szczególnej uwagi, gdyż mogą stać się zagrożeniem dla dobra, jeśli wytyczne i polityka planowania przestrzennego nie będzie rygorystycznie i konsekwentnie stosowana.

Ochrona i zarządzanie

Stare Miasto w Zamościu objęte jest najwyższym rodzajem ochrony prawnej zarówno na szczeblu krajowym (rejestr zabytków, status Pomnika Historii) jak i lokalnym (miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego). Dobro, które jest częścią rozwijającego się współcześnie miasta pełniącego funkcje lokalnego ośrodka administracyjnego, gospodarczego, religijnego i kulturowego, podlega administracji samorządowej. Kwestie ochrony zabytkowego obszaru podlegają specjalnemu departamentowi w strukturach urzędu miejskiego oraz państwowym służbom ochrony zabytków szczebla regionalnego.

W celu wzmocnienia ochrony dobra wyznaczona została strefa buforowa (214,91 ha). Zasady ochrony dziedzictwa wraz z ustaleniami szczegółowymi dotyczącymi podziału obszaru dobra i jego strefy buforowej na jednostki strukturalne określające ich przeznaczenie i zasady ochrony zapisane są w miejskich dokumentach planistycznych.

W celu efektywnej ochrony wartości dobra światowego dziedzictwa i zachowania jego charakteru konieczne jest holistyczne (krajobrazowe) podejście do ochrony i zarządzania Starym Miastem za pomocą cyklicznie opracowywanego i aktualizowanego planu zarządzania. Plan ten powinien integrować działania ochronne z ogólnym zarządzaniem całym organizmem miejskim, w tym polityką przestrzenną, społeczną i strategią promocji turystycznej miasta, w nawiązaniu do zobowiązujących historycznych tradycji “miasta idealnego” będącego centrum edukacji, kultury i sztuki oraz handlu. Istotnym elementem działań jest systematyczne prowadzenie prac konserwatorskich oraz stały monitoring stanu poszczególnych elementów układu przestrzennego oraz ich wzajemnych relacji w granicach dobra i strefy buforowej. Ponadto powinna być wdrożona strategia długoterminowa, aby wyeliminować zidentyfikowane zagrożenia wynikające z infrastruktury miejskiej. Konieczne jest również zapewnienie, aby planowane działania wspierające wyjątkową uniwersalną wartość dobra, wynikały z polityki regionalnej i jednocześnie stanowiły jeden z jej podstawowych celów.