Historyczne centrum Krakowa

(Ref. 29-1978, 29bis-2010)

Deklaracja Wyjątkowej Uniwersalnej Wartości

Krótki opis

Historyczne centrum Krakowa, położone nad Wisłą na południu Polski, tworzą trzy zespoły miejskie: średniowieczne miasto lokacyjne Kraków, kompleks Wzgórza Wawelskiego oraz Kazimierz (w tym dzielnica Stradom). To jeden z najwybitniejszych przykładów urbanistyki europejskiej, charakteryzujący się harmonijnym rozwojem i nawarstwieniami elementów reprezentujących wszystkie style architektoniczne od wczesnej fazy romańskiej po modernizm.

O randze miasta, które założono w 1257 roku i było wcześniej stolicą Polski, świadczą zachowane do dziś układ urbanistyczny, liczne świątynie i klasztory, monumentalne budowle użyteczności publicznej, relikty średniowiecznych murów obronnych, a także pałace miejskie i kamienice mieszczańskie projektowane i wykonane przez wysokiej klasy architektów i rzemieślników. O wartości zespołu decyduje niezwykłe nagromadzenie zabytków z różnych epok, zachowanych w oryginalnej postaci, z autentycznym wyposażeniem, które łączą się w jednolity zespół miejski. Dominanta zespołu urbanistycznego – Wzgórze Wawelskie, jest symbolem władzy królewskiej, nekropolią dokumentującą związki dynastyczne i polityczne średniowiecznej i nowożytnej Europy. Średniowieczne miasto Kazimierz, które obejmuje także przedmieście Stradomia (założone w 1335 roku), zostało ukształtowane przez ludność wiary katolickiej i żydowskiej oraz ich kultury i zwyczaje.

Kraków, jedno z największych centrów administracyjno-handlowych Europy Środkowej, był ośrodkiem sztuki i rzemiosła, miejscem, gdzie spotykała się kultura i sztuka Zachodu i Wschodu. Rangę miasta jako ośrodka kulturalnego o europejskim znaczeniu podnosi istnienie jednego z najstarszych uniwersytetów o międzynarodowej renomie – Uniwersytet Jagielloński. Te trzy obszary wspólnie stworzyły spójny kompleks miejski, w którym do dziś zachowane i pielęgnowane jest materialne i niematerialne dziedzictwo.

Kryterium (iv): Kraków jest zespołem architektury miejskiej o wyjątkowej wartości, zarówno pod względem krajobrazu miejskiego jak i poszczególnych zabytków. Historyczne centrum miasta w unikatowy sposób ilustruje nieprzerwany proces rozwoju od średniowiecza do dzisiaj.

Integralność

Historyczne centrum Krakowa zachowuje wysoki poziom integralności. Dobro posiada jasno zdefiniowane, stabilne historycznie granice, obejmujące wszystkie elementy, które decydują o jego wyjątkowej uniwersalnej wartości, pozostającej w nienaruszonym i dobrym stanie. Najważniejszymi z tych elementów są Wzgórze Wawelskie z zamkiem i katedrą, które są symbolem władzy królewskiej i biskupiej oraz średniowieczny układ urbanistyczny dwóch, początkowo odrębnych miast, Krakowa i Kazimierza. Ponadto wielokulturowy Kazimierz i wielostylowy Kraków dokumentują bogactwo wpływów i udziałów różnych nacji, mających wpływ na rozwój krakowskiego zespołu miejskiego. Dobro jest zatem odpowiedniej wielkości, aby zapewnić pełną reprezentację funkcji i procesów, które udowadniają jego znaczenie, i nie cierpi z powodu negatywnych skutków rozwoju i / lub zaniedbania.

Autentyczność

Historyczne centrum Krakowa jest nasycone wielkim ładunkiem autentyzmu, który objawia się w jego lokalizacji i otoczeniu, formie i projekcie, materiałach i substancji oraz, w pewnym stopniu, jego funkcjonowaniu i użytkowaniu. Czytelny pozostał układ topograficzny – związek Wisły z wzniesieniami i skałami, najbardziej czytelny we Wzgórzu Wawelskim. Średniowieczny statut miast opartych na prawie magdeburskim, przyniósł uporządkowanie i klarowność układu urbanistycznego oraz funkcjonalność zarówno w Krakowie, jak i w Kazimierzu, co przetrwało do dnia dzisiejszego; nieliczne późniejsze przekształcenia działek lokacyjnych nie spowodowały żadnych zmian w siatce ulic. Niezmieniona jest także panorama miasta, w której pozostają czytelne historyczne dominanty i subdominanty Wawelu, Wieży Ratuszowej oraz wież, dachów i brył kościołów. Dysharmonijne elementy współczesne obecne w widokach miasta są wciąż incydentalne i oddalone od centrum. Ponadto wiele budynków i obiektów od pokoleń pozostało w użyciu zgodnie z ich pierwotnym przeznaczeniem.

Zdecydowanie przeważają obiekty wielofazowe, złożone, łączące w jednym obiekcie wartościowe elementy z różnych epok. Współczesne uzupełnienia do pewnego stopnia wpisują się w ów historyczny proces i jeśli odbywają się z poszanowaniem skali i sylwety zabudowy, nie powodują utraty autentyzmu zespołu. Bogaty detal architektoniczny (w kontekście budowli i wnętrz architektoniczno-krajobrazowych) wymaga wnikliwej ochrony i świadomej polityki konserwatorskiej.

Ochrona i zarządzanie

Historyczne centrum Krakowa, które obejmuje własność publiczną i prywatną, w całości jest chronione pod względem prawnym. Zarówno zabudowa Wzgórza Wawelskiego jak i układy urbanistyczne średniowiecznych miast Krakowa i Kazimierza (z przedmieściem Stradom) zostały wpisane do rejestru zabytków już w pierwszej połowie XX wieku. W rejestrze zabytków, na podstawie indywidualnych decyzji, ujęta jest również zdecydowana większość budowli znajdujących się na terenie dobra o powierzchni 149,65 ha. Zarządzeniem Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej „Kraków historyczne centrum miasta” zostało także uznane za Pomnik Historii, co stanowi kolejną formę ochrony obszaru miasta. Daje to w efekcie spójny system ochrony prawnej dla wszystkich części dobra. Od 2010 roku Historyczne centrum Krakowa posiada również strefę buforową, która ma wspierać ochronę, konserwację i zarządzanie dobrem.

Przepisy mające na celu ochronę zabytków zostały wprowadzone do strategicznych dokumentów dotyczących polityki miasta. Gminny program ochrony zabytków obejmujący całe miasto określa warunki gospodarowania dobrem światowego dziedzictwa. Miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego przygotowywane dla obszaru dobra i strefy buforowej będą dotyczyły zagadnień ochrony poprzez zapewnienie możliwości wpływu na zmiany krajobrazu miasta, przestrzeni publicznej i drobnych detali architektonicznych. Ponadto, plan ochrony “parku kulturowego” Starego Miasta określa obszary tematyczne, które mają być monitorowane i kontrolowane. Historyczne centrum Krakowa znajduje się w gestii administracji samorządowej i jest zarządzane przez Prezydenta miasta oraz Radę Miasta. Za sprawy dotyczące ochrony zabytków odpowiada specjalna jednostka organizacyjna wydzielona w Ratuszu oraz państwowe organy ochrony zabytków na poziomie regionalnym. Prawo umożliwia odpowiednim organom nadzorować i interweniować w przypadku działań, które mogłyby potencjalnie skutkować zmianami w układzie miejskim lub pojedynczych budynkach leżących w granicach dobra.

W celu zapewnienia skutecznej i długoterminowej ochrony dobra, konieczne będzie wzmocnienie integracji działań ochronnych z ogólnym zarządzaniem całym obszarem miejskim, w tym polityką planowania i zagospodarowania przestrzennego, polityką społeczną i zrównoważonym rozwojem turystyki. Regulacja przestrzennych warunków zagospodarowania, a także wprowadzenie przepisów o ochronie dobra światowego dziedzictwa i jego otoczenia we wszystkich dokumentach planistycznych, stanowią element długoterminowej polityki planowania przestrzennego miasta. Regularna ochrona i ciągłe monitorowanie stanu poszczególnych elementów układu urbanistycznego i ich wzajemnych relacji w strefie buforowej dobra stanowią ważny element działań ochronnych i zarządzania. Aby zachować charakter miejsca, na które składają się wielowiekowe nawarstwienia historyczne i kulturowe, proces rozwoju powinien być kontynuowany w sposób trwały i zrównoważony, odpowiedni do istniejących kontekstów architektonicznych, urbanistycznych, jak i społecznych. Realizacja tych celów i zadań ma służyć przygotowaniu planu zarządzania dobrem. Plan zarządzania, jako dokument integrujący, pozwoli na koordynację działań na terenie dobra światowego dziedzictwa i jego strefy buforowej.