Decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego wzbogaciła się o 4 kolejne elementy. Są to: Garncarstwo i ceramika figuralna ośrodka w Chałupkach, Język łemkowski jako nośnik dziedzictwa kulturowego Łemków, Tradycja wyplatania ozdób ze słomy w Majdanie Kozłowieckim, Annoborze i Łucce – Kolonii, Tradycyjne rzemiosło zduńskie. Natomiast do Krajowego rejestru dobrych praktyk w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego trafił Konkurs Sztuki Ludowej Pałuk im. Wandy Szkulmowskiej.

Obecnie Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego liczy 133 wpisy, w tym 4 najnowsze, które przedstawiamy poniżej.

Garncarstwo i ceramika figuralna ośrodka w Chałupkach

Ośrodek garncarski w Chałupkach słynie z naczyń użytkowych oraz ręcznie lepionej ceramiki figuralnej. Powstają tu figurki ludzi i zwierząt, kropielnice, kapliczki, przedstawienia religijne i obrzędowe, a także ceramiczne gwizdki, najczęściej w kształcie ptaków. Charakterystyczne dla miejscowej tradycji są również gwizdki z głowami koników.

Proces garncarski obejmuje przygotowanie gliny, formowanie, suszenie, pierwszy wypał, szkliwienie i ponowny wypał. Naczynia wykonuje się na kole garncarskim, natomiast figurki głównie lepi i modeluje ręcznie, starannie łącząc elementy za pomocą ślamu, czyli rozwodnionej gliny. Wyroby suszą się od kilku dni do około dwóch tygodni, a następnie są wypalane w temperaturze około 800-900°C. Powstały w ten sposób porowaty biskwit pokrywa się szkliwem.

Dawniej szkliwa, nazywane polywą ołowiano, przygotowywano samodzielnie z prażonego ołowiu, glinki i naturalnych barwników. Obecnie stosuje się przede wszystkim gotowe, bezpieczniejsze szkliwa bez ołowiu. Drugi wypał ceramiki figuralnej odbywa się zwykle w temperaturze około 1060°C. Tradycyjne piece opalane drewnem zastąpiły głównie piece elektryczne, jednak oryginalny dwukomorowy piec rodziny Głuszków zachował się w Ośrodku Tradycji Garncarstwa w Chałupkach.

Ceramika chałupkowa wyróżnia się brakiem malowanych wzorów. Zdobią ją proste ryty, odciski stempelków i naklejane woluty, w tym charakterystyczne motywy ślimaków. Dominują brązy, zielenie i żółcie, wynikające z dawniej dostępnych materiałów. Ważną częścią tradycji jest także miejscowe słownictwo warsztatowe, na przykład klus, czyli porcja gliny na jedno naczynie oraz kwatera, czyli wejście do pieca, a także opowieści, powiedzenia i przesądy związane z suszeniem oraz wypałem.

Język łemkowski jako nośnik dziedzictwa kulturowego Łemków

Na karpackiej Łemkowynie, między Popradem a Osławą, język łemkowski przez stulecia służył do codziennej komunikacji, modlitwy i przekazywania tradycji. Ukształtował się na wielokulturowym pograniczu, dlatego w jego brzmieniu, słownictwie i zapisie cyrylicą widoczne są wpływy kultur słowiańskich, węgierskiej i rumuńskiej. Do dziś pozostaje jednym z najważniejszych znaków łemkowskiej tożsamości.

Język przekazywano przede wszystkim w rodzinie, poprzez rozmowy, opowieści, pieśni, modlitwy i zwyczaje świąteczne. Wraz z nim dzieci poznawały zasady życia wspólnotowego, tradycje religijne i sposoby opowiadania o świecie. Ciągłość tego przekazu została poważnie osłabiona po II wojnie światowej wskutek deportacji, akcji „Wisła” i rozproszenia Łemków na ziemiach zachodnich.

Po 1989 roku rozpoczęto działania służące standaryzacji i ochronie języka łemkowskiego, który uzyskał status języka mniejszości etnicznej. Obecnie jest obecny w edukacji, literaturze, prasie, radiu, telewizji internetowej, teatrze i muzyce. Jego widoczność wzmacniają dwujęzyczne tablice miejscowości, działalność zespołów artystycznych oraz inicjatywy takie jak Teatr Terka czy pierwsza opera w języku łemkowskim „Hołos”, wystawiona w 2024 roku.

Język łemkowski przechowuje pamięć o Łemkowynie, wysiedleniach, życiu rodzinnym i religijnym oraz bogatej tradycji ustnej. Przekazywane są w nim m.in. kołysanki, kolędy, pieśni weselne i obrzędowe, bajki, legendy, przysłowia, życzenia oraz pasterskie zawołania zwane hiwkaniami. Jego ochrona oznacza zachowanie nie tylko samego języka, lecz także pamięci, praktyk i wartości zapewniających ciągłość kultury łemkowskiej.

Tradycja wyplatania ozdób ze słomy w Majdanie Kozłowieckim, Annoborze i Łucce-Kolonii

Tradycja wyplatania ozdób ze słomy w Majdanie Kozłowieckim, Annoborze i Łucce-Kolonii wywodzi się z dawnego, powszechnego wykorzystania słomy na Lubelszczyźnie. Stosowano ją w gospodarstwie, budownictwie i plecionkarstwie, wykonując naczynia, torby, ule czy kapelusze. Powstawały z niej również stroje i rekwizyty obrzędowe, podłaźniczki, pająki, zabawki oraz ozdoby choinkowe.

Obecnie zachowała się głównie dekoracyjna odmiana słomkarstwa. Twórcy wykonują przede wszystkim ozdoby bożonarodzeniowe, kapelusze i elementy wieńców dożynkowych. Szczególnie cenione są lekkie, naturalne i nietłukące się ozdoby choinkowe, których wykonanie wymaga dużej precyzji.

Najlepszym surowcem jest słoma żytnia z dawnych odmian, dających długie, proste i mocne źdźbła. Po żniwach słomę suszy się, oczyszcza, tnie oraz segreguje według grubości. Cienkie źdźbła przeznacza się na aniołki, bombki i lalki, a średnie na gwiazdki i kapelusze. Przed rozpoczęciem pracy słomę moczy się w wodzie, aby stała się elastyczna i nie pękała.

Technika zależy od rodzaju wyrobu. Kapelusze zszywa się z długiej krajki, gwiazdki układa z równych odcinków, a świderki wyplata spiralnie. Figurki ludzi i zwierząt powstają z wiązanych pęczków uzupełnianych skrzydłami, kończynami oraz elementami z tkanin i barwionej słomy. Najbardziej rozbudowane są szopki i wieńce dożynkowe, łączące słomiane postacie, plecionki, zboża, kwiaty czy inne naturalne materiały.

Tradycyjne rzemiosło zduńskie

Tradycyjne rzemiosło zduńskie obejmuje projektowanie, budowę, naprawę i konserwację pieców kaflowych, kuchni, pieców chlebowych, kominków oraz piecokominków. Każde urządzenie powstaje indywidualnie, z uwzględnieniem konstrukcji budynku, rodzaju opału, sposobu użytkowania pomieszczeń i potrzeb mieszkańców.

Najważniejszą umiejętnością zduna jest wykonanie pieca, który gromadzi ciepło i stopniowo oddaje je przez wiele godzin. Jego skuteczność zależy między innymi od budowy paleniska, przebiegu kanałów dymowych, sposobu odprowadzania spalin czy właściwego doboru materiałów. Przed rozpoczęciem pracy zdun ocenia układ pomieszczeń, stan przewodów kominowych, zapotrzebowanie na ciepło oraz bezpieczeństwo użytkowników.

Podstawowymi materiałami są glina, piasek, cegła, szamot i kafle, które pełnią funkcję konstrukcyjną, akumulacyjną oraz dekoracyjną. W pracy wykorzystuje się między innymi nóż zduński, kielnie, liniały, poziomice, młotki, kamienie szlifierskie oraz elementy stabilizujące konstrukcję. Obecnie tradycyjne narzędzia uzupełniają elektronarzędzia, nowoczesne materiały i certyfikowane paleniska spełniające wymagania bezpieczeństwa oraz emisji spalin.

Wiedza zduńska przekazywana jest przede wszystkim przez praktykę, obserwację i wspólną pracę mistrza z uczniem. Jej zachowaniu służą również warsztaty, pokazy, zloty oraz inicjatywy muzealne i edukacyjne.

Obecnie Krajowy rejestr dobrych praktyk w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego liczy 19 pozycji, w tym 1 najnowszy, przedstawiony poniżej.

Konkurs Sztuki Ludowej Pałuk im. Wandy Szkulmowskiej.

Konkurs Sztuki Ludowej Pałuk im. Wandy Szkulmowskiej jest cyklicznym wydarzeniem służącym ochronie, dokumentowaniu i przekazywaniu tradycji artystycznych Pałuk. Pierwszą wystawę pokonkursową zorganizowano w 1963 roku w ówczesnym Powiatowym Domu Kultury w Szubinie. Inicjatywa była odpowiedzią na spadek zainteresowania miejscową sztuką ludową oraz ograniczone możliwości prezentowania dorobku lokalnych twórców.

Konkurs obejmuje różne dziedziny pałuckiej twórczości, między innymi haft, rzeźbę w drewnie i glinie, plecionkarstwo, zdobnictwo wnętrz oraz plastykę obrzędową. Pozwala rozpoznawać lokalnych artystów, utrwalać ich dorobek i dokumentować tradycyjne wzory, techniki oraz sposoby pracy. Regularne edycje umożliwiają także prezentację prac, doskonalenie umiejętności i wymianę doświadczeń.

W wydarzeniu uczestniczą doświadczeni twórcy, osoby początkujące, dzieci i młodzież, co sprzyja przekazywaniu wiedzy między pokoleniami. Ważną częścią przedsięwzięcia są całoroczne warsztaty rękodzielnicze organizowane między innymi w Szubinie, Kcyni, Żninie i Wągrowcu. Podczas bezpośrednich spotkań z twórcami uczestnicy poznają lokalne techniki haftu, rzeźby, zdobnictwa i wykonywania plastyki obrzędowej.

Każdej edycji towarzyszą wystawy, fotografie, opisy i publikacje Szubińskiego Domu Kultury, tworzące archiwum wiedzy o pałuckiej sztuce ludowej. Dzięki wieloletniej ciągłości konkurs stał się trwałą przestrzenią współpracy twórców, instruktorów, uczniów i odbiorców. Wspiera przekaz międzypokoleniowy, popularyzuje regionalne dziedzictwo oraz pomaga zachować żywotność pałuckich tradycji rękodzielniczych.

Więcej informacji na stronie: