Zakończyła się kolejna edycja Europejskich Dni Dziedzictwa. W dniach 18-20 oraz 26-27 września, a także w tygodniu pomiędzy tymi terminami, w całej Polsce odbywały się wydarzenia poświęcone zabytkom, lokalnym historiom, tradycjom i umiejętnościom przekazywanym z pokolenia na pokolenie. Tegorocznym obchodom towarzyszyło hasło „Przyszłość przeszłości. DZIEDZICTWO W ZAGROŻENIU”, wynikające z tematu przewodniego przyjętego na 2026 rok przez Radę Europy: „Heritage at Risk: Revive, Resist, Reimagine”.
Program tegorocznej edycji zaprezentował dziedzictwo w całej jego różnorodności. Było ono obecne w architekturze, krajobrazie czy zabytkowych przedmiotach, ale także w opowieściach mieszkańców, dawnych zawodach, muzyce, regionalnej kuchni, strojach, obrzędach i tradycyjnych technikach rękodzielniczych. Uczestnicy zaglądali do miejsc na co dzień niedostępnych, poznawali historię swoich miejscowości, odkrywali mniej znane ślady przeszłości i przyglądali się temu, co mimo upływu czasu nadal pozostaje ważną częścią lokalnej tożsamości.
Wydarzenia odbywające się we wszystkich województwach przyjmowały bardzo różne formy. Organizatorzy przygotowali spacery i oprowadzania, warsztaty, wystawy, wykłady, koncerty, festyny historyczne, gry terenowe, rajdy oraz spotkania z twórcami i mistrzami tradycyjnego rzemiosła. Dzięki temu o dziedzictwie można było nie tylko słuchać, ale również doświadczać go w praktyce. Pracując z drewnem, tkaniną, nicią, woskiem czy gliną, poznając dawne receptury i techniki, dokumentując krajobraz lub szukając historii zapisanych w architekturze i pamięci mieszkańców.
Ważne miejsce w programie zajęły tradycje, które stopniowo zanikają lub funkcjonują dziś dzięki zaangażowaniu niewielkich grup depozytariuszy. Warsztaty rękodzielnicze i pokazy dawnych umiejętności pozwalały uczestnikom poznać pracę wymagającą czasu, wiedzy i precyzji. Przypominały jednocześnie, że ochrona dziedzictwa niematerialnego nie polega wyłącznie na jego opisywaniu i dokumentowaniu. Aby tradycja mogła przetrwać, musi być praktykowana, przekazywana, a przede wszystkim obecna w życiu kolejnych pokoleń.
Tegoroczne EDD zwracały uwagę również na znaczenie pamięci lokalnej. Historie miejscowości, rodzinne wspomnienia, archiwalne fotografie oraz relacje mieszkańców stawały się punktem wyjścia do rozmowy o przemianach zachodzących w najbliższym otoczeniu. Uczestnicy przyglądali się miejskiemu i wiejskiemu krajobrazowi, dokumentowali obiekty i detale, które mogą wkrótce zniknąć, oraz odkrywali ślady dawnych sposobów życia i pracy. Pokazywało to, że ważna część dziedzictwa znajduje się nie tylko w muzeach i zabytkowych obiektach, lecz także w codziennej przestrzeni, której znaczenia nie zawsze od razu dostrzegamy.
Hasło „Przyszłość przeszłości. DZIEDZICTWO W ZAGROŻENIU” kierowało uwagę na wyzwania, które wpływają dziś zarówno na dziedzictwo materialne, jak i niematerialne. Zmiany klimatyczne, konflikty zbrojne, presja urbanizacyjna, cyfryzacja, globalizacja, przekształcenia społeczne oraz zanikanie tradycji i zawodów mogą prowadzić do degradacji zabytków, utraty autentyczności miejsc, przerwania ciągłości przekazu albo całkowitego zaniku określonych praktyk. Tegoroczna edycja nie ograniczała się jednak do wskazywania zagrożeń. Zachęcała również do zastanowienia się, jak można im przeciwdziałać i jakiej ochrony potrzebuje dziś dziedzictwo.
W programie widoczne było poszukiwanie nowych sposobów opowiadania o przeszłości. Tradycyjne formy zwiedzania i poznawania historii łączono z działaniami artystycznymi, fotografią, grami, aktywnością w terenie oraz twórczą pracą uczestników. Dzięki temu dziedzictwo nie było przedstawiane jako zamknięty zbiór obiektów i zwyczajów, które należy jedynie zachować w niezmienionej postaci. Stawało się punktem wyjścia do rozmowy o współczesności, zmianach zachodzących w otoczeniu oraz o tym, co chcemy przekazać następnym pokoleniom.
Istotnym wymiarem Europejskich Dni Dziedzictwa były także spotkania międzypokoleniowe. Wspólny udział dzieci, młodzieży, dorosłych i seniorów sprzyjał wymianie wiedzy i doświadczeń. Młodsi mogli poznawać dawne techniki i zwyczaje, starsi dzielić się pamięcią, a wszyscy uczestnicy wspólnie odkrywać znaczenie miejsc, przedmiotów i praktyk obecnych w ich regionach. Dziedzictwo stawało się w ten sposób przestrzenią spotkania, a nie tylko tematem wydarzenia.
Tegoroczne obchody przypomniały również, że odpowiedzialność za dziedzictwo nie należy wyłącznie do instytucji i specjalistów. Jego przyszłość zależy także od mieszkańców, lokalnych organizacji, twórców, rzemieślników, społeczników i wszystkich osób, które rozpoznają jego wartość oraz podejmują działania na rzecz jego zachowania. Czasem oznacza to ochronę zabytkowego obiektu, innym razem udokumentowanie wspomnień, nauczenie kogoś tradycyjnej techniki, utrzymanie lokalnego zwyczaju albo zwrócenie uwagi na element krajobrazu, który dotąd pozostawał niezauważony.
Przeszłość nie jest czymś zamkniętym. Nadal pozostaje obecna w przestrzeni, języku, pamięci, codziennych praktykach i umiejętnościach. Może jednak przetrwać tylko wtedy, gdy będzie poznawana, rozumiana i świadomie przekazywana dalej. Tegoroczna edycja była więc nie tylko okazją do odkrywania dziedzictwa, ale także przypomnieniem, że decyzje dotyczące jego przyszłości podejmujemy już dzisiaj.
Dziękujemy wszystkim organizatorom, partnerom, prowadzącym oraz osobom zaangażowanym w przygotowanie tegorocznych wydarzeń. To dzięki Waszej pracy w całej Polsce można było poznawać lokalne historie, tradycje i miejsca, które warto zachować. Dziękujemy również uczestnikom za obecność, zainteresowanie i wspólnie spędzony czas.
Do zobaczenia za rok!
